Het Tovenaar Archetype

In een ver verleden waren wij afhankelijk van de gratie van de natuur. Als mens was je overgeleverd aan haar onpersoonlijke krachten. Wij hadden te vrezen voor beren en wolven die vanuit het dichte gras loerde, de onverwachte storm die kwam opzetten, of de verhoogde waterstand die het land dreigde te overstromen. Onze voorouders gingen het gros van de geschiedenis gebukt onder het juk van Moeder natuur.

Vele eeuwen gingen eraan vooraf voordat wij de natuurlijke verschijnselen beter leerde te begrijpen. Wij wisten haar mysteries te openbaren; wij ontdekte verschillende technologieën die ons meer zelfredzaam maakte: wij leerde hoe wij vuur moesten maken, hoe wij vlees konden bakken, dieren konden temmen. Beetje bij beetje kregen wij grip op de realiteit. Wij kregen steeds meer inzichten. En slaagde erin om de wereld om ons heen te transformeren. Wij bouwde boerderijen, dorpen en steden.

Het oerbeeld van de Tovenaar

Wat vele mensen vergeten: is dat wij de wetenschappelijke drift - om de wereld te verkennen en te begrijpen - danken aan onze voorouders. Wij vinden het verlangen om de mysteries van de wereld te ontrafelen immers terug in het collectieve onbewuste. Een - als het ware epigenetisch overgeërfd deel van het onbewuste. Een pscyhisch gebied dat door alle mensen wordt gedeeld. Binnen dit psychische landschap wordt de begeerte tot kennis en wijsheid manifest in het archetype van de magiër. Dit oerbeeld is tweevoudig: Enerzijds is de magiër een meester van de technologie, anderzijds is hij een wijsgeer [1].

De tovenaar bezit belangrijke kennis over de mysteriën der natuur (Boëtius Adamsz, 1590 - 1612)

Waar de doorsnee mens ophoudt met zoeken en begrijpen, probeert de tovenaar nog diepere mysteries aan het licht te brengen. Mysteries die voor de doorsnee mens verborgen zijn.

Hij probeert nota bene, niet enkel de mysteries te begrijpen. Nee, de tovenaar zoekt naar manieren hoe hij om de natuurwetten heen kan werken, of hoe hij kundig gebruik kan maken van deze natuurlijke principes. Hij is immers naarstig opzoek naar een manier hoe hij meer grip kan krijgen op de realiteit.

Vanuit het perspectief van een buitenstaander, bezit de tovenaar bovenatuurlijke krachten. Maar voor de tovenaar zelf, zijn zijn krachten vanzelfsprekend.

Verschil met het Archetype van de Onruststoker

Het element van verrassing, maakt de tovenaar vergelijkbaar met het archetype van de onruststoker. Net als de bedrieger, kan de tovenaar onrust veroorzaken onder de samenleving. Denk aan Prometheus, die het vuur van de goden stal en het aan de mensen gaf, en de toorn van Zeus over zich afriep.

Het archetype van de Onruststoker daagt de natuurlijke orde en autoriteit uit, en onderscheidt zich daarin van de magiër.

Desondanks is er een cruciaal verschil tussen de magier en de onrusttoker, want de onruststoker houdt ervan om mensen te foppen, en te manipuleren, met uiteindelijke doel de wereld op zijn kop te zetten. De acties van de onruststoker vinden haar oorsprong in diens vijandigheid jegens de kosmische orde van dingen en tot de gevestigde autoriteit zelf. De onruststoker representeert het verlangen tot individualisme en is bovenal uit op een persoonlijke overwinning. Bekende voorbeelden van het onruststoker archetype zijn: Loki, Reinaert de vos, de Rattenvanger van Hamelen of Batman's Joker.

De tovenaar is niet uit hetzelfde hout gesneden. Waar de bedrieger de natuurlijke orde probeert te doorbreken, is de tovenaar erop uit om de wereld beter te begrijpen en van haar te leren. De magiër gebruikt zijn inzichten en gaven juist om mensen te dienen en om de waarheid aan de mensen kenbaar te maken.

De tovenaar als mentor

De tovenaar fungeert meestal als een mentor figuur, dit zien wij ook terug in verschillende media. De tovenaar bemoedigt de held in zijn missie, en helpt hem ook op weg bij de obstakels die de held heeft te overwinnen. Vaak geeft hij de held een wapen mee of een magisch object waarmee hij het kwaad kan verslaan [2].

Het magiër archetype wordt niet altijd afgebeeld als een gedaante met een grijze baard en een punthoed. Nee wij zien het archetype terug in vele vormen. Denk aan Mozes, Lao Tzu, Zarathustra, Thoth of fictieve figuren zoals Yoda of Morpheus. Maar ook Ariadne uit de Griekse mythologie past in dit rijtje. Zij bezit een magisch object, waarmee Theseus uit het labyrinth weet te ontsnappen. Het object representeert kennis, want het onthult het mysterie van het labyrinth, omdat het uiteindelijk de weg naar de uitgang openbaart.

Theseus weet de weg uit het labyrinth te vinden, dankzij de "magische" gift van gouden garen die Ariadne hem geschonken heeft. (Edward Burne-Jones, 1861)

Het archetype van de tovenaar kan ook in je eigen dromen verschijnen. De psychiater Carl Jung ziet dit als een afgezant uit het onbewuste, die jou met een probleem uit je eigen leven wilt helpen. Want zo beargumenteerd Jung: “soms heeft het menselijk brein al een antwoord klaar liggen zonder dat je er bewust over hebt nagedacht”

De kluizenaar

Morgan le Fay leefde afgezonderd in de mythische "Vallei zonder terugkeer" gelegen in het Britse bos van Paimpont (Anthony Frederick Sandys, 1864)

De tovenaar kenmerkt zich doordat hij zich terugtrekt uit de maatschappij. Hij leeft vaak in een toren, of als een kluizenaar in het bos (Radagast, Yoda, Merlijn). Dit doet hij omdat de menselijke maatschappij hem afleiding bezorgt, wat het voor hem moeilijker maakt de wereld te bestuderen.

De heks en sjamaan doen precies hetzelfde, zij leven afgezonderd van de stam of dorp, in een hut in het woud of de natte ruigte (Morgana, Geestenbezweerster van Endor of drie heksen uit Macbeth). Daar leven zij vaak alleen, soms met een dier of met een leerling adept.

De magiër wordt gerespecteerd door de mensen, maar leeft tegelijkertijd buiten de stam. Hij is een vreemdeling, want hij is vaak onbegrepen. Desalniettemin verwelkomt hij de mensen die bij hem aankloppen: hij geeft hen raad of geneest hun wonden

Manifestaties van de tovenaar

In je eigen leven heb je misschien mensen ontmoet die het archetype van de magiër belichaamde. Het zijn slimme en gerespecteerde figuren met veel aanzien, ookal praten ze relatief weinig. Zij onderscheiden zich van de meeste mensen in de zin dat zij niet uit zijn op persoonlijke verrijking: zoals het vergaren van rijkdom, carrière of status. Het zijn visionairen, die met hun dromen de wereld om zich heen weten te inspireren.

Zij zijn niet gebonden door al die dingen en standaarden waar wij mensen waarde aan hechten, dus zij trekken zich net zo makkelijk weer terug als dat zij verschijnen. Ze zoeken liever de stilte op, dan dat zij opgaan in de maatschappij.

Nikola Tesla belichaamt het archetype van de magier. Hij is een meester van de technologie, en doorgrondt de mysterieen van de natuur.

Het tovenaar archetype dient de menselijke beschaving als gids in zijn zoektocht naar kennis en waarheid. Magiërs verrijken de wereld met hun uitvindingen en ontdekkingen, dingen die tot dan toe als onmogelijk werden beschouwd. Een typisch voorbeeld van een moderne magiër is Nikola Tesla, hij verkreeg het wapen van de goden: de bliksem. Tesla wist deze krachtige bron aan energie optimaal te benutten, en verrijkte de wereld met zijn uitvindingen.

Vandaag de dag leven wij in een wereld gevuld met deze magische objecten. Wij hebben nu glazen bollen die ons licht geven, magische wagens waarin wij kunnen voortbewegen zonder paard, kisten waarin wij ons voedsel kunnen verwarmen, zwarte dozen die ons toegang geven tot allerlei informatie.

Wij weten niet hoe al deze dingen werken, maar wij zijn inmiddels vertrouwd geraakt met deze magische taferelen. Het doet mij een beetje denken aan de Disney Pixar film Onward (2020) [3], hier worden wij voorgesteld aan karakters die in een magische wereld wonen, maar dit niet door hebben. Zij beseffen zich niet dat hun wereld bevolkt is met mythische wezens en doordrongen van betekenis.

De film houdt ons een spiegel voor: want de wereld die daar wordt geportretteerd is vergelijkbaar met onze realiteit. Wij leven immers in een maatschappij waar alle magie uitgezogen is. Wij hebben onze geest vrijwillig overhandigd aan de boeien van het secularisme. Wij beseffen ons niet eens dat wij in een wonderlijke wereld leven, die doordrenkt is van betekenis.

De schaduw van de tovenaar

Boze magier die een monster creëert (Frank Frazetta, 1965)

De magiër kent ook een schaduwzijde. De tegenhanger is de Boze Tovenaar die zijn roeping als gids heeft afgezworen. Liever nog dicteert hij het leven van de ander, zoals een marionetten speler, zodat hij zijn persoonlijke droom kan verwezenlijken. Deze manipulatie gebeurd vaak door middel van propaganda. De boze tovenaar is niet gedreven door het verlangen anderen te helpen, maar in plaats daarvan gebruikt hij zijn wetenschap/ intellect om zijn eigen plannen te realiseren.

De schaduw van de tovenaar rijst naar de voorgrond wanneer gevoelens als jaloezie of frustratie bij hem de overhand krijgen. De tovenaar is gekweld, als hij ziet hoe anderen succesvol zijn en hun doelen verwezenlijken. Terwijl hij - ondanks de hoeveelheid kennis die hij over de jaren vergaard heeft - achterblijft. De schaduw van de tovenaar is trots, elitair (gaat niet om met dreuzels), en bekommert zich juist om de "wereldse" zaken: zoals macht, welvaart en status.

De dromer

De creatie van een valse realiteit is een valkuil voor de tovenaar (Michael Cheval, ~2010)

Het meest tragische is als een tovenaar, verblind door eigenwaan, zich opsluit in een zelfgeproduceerde illusie. Na gefaalde pogingen grip te krijgen op de mysteriën van de natuur, lonkt de getarte magiër naar een wereld waar hij alles kan rechtzetten. Een wereld waar hij de volledige regie heeft. De magiër loopt het risico, zich compleet af te zonderen van het alledaagse leven, en zich terug te trekken in een wereld die hij kan doorgronden. Hij wordt dan het slachtoffer van zelfdeceptie.

In veel opzichten zijn wij als de magiër die met zijn geest een werkelijkheid voor zichzelf bouwt. De regisseur David Lynch is gefascineerd door dit idee. In de hit serie Twin Peaks communiceert hij door de lippen van supermodel Monica Bellucci het volgende citaat: “We zijn als de dromer, die droomt en dan in de droom leeft. Maar wie is de dromer?”

Lynch beargumenteerd dat wij net als de dromer zijn, die in de geest een werkelijkheid bouwt waarin hij kan verblijven. Hij refereert hiermee naar een bekend hindoeïstisch geschrift, namelijk de Brihadaranyaka Upanishad [4]. In dit document wordt de dromer vergeleken met een spin die een web voor zichzelf bereid en dit web vervolgens bewoond.

Verderop in dit geschrift lezen wij het volgende: “We creëren onze wereld en stappen die wereld binnen. We leven in de wereld die we zelf hebben gecreëerd. Als ons hart zuiver is, creëren we het mooie, verlichte leven waar we naar hebben verlangd.” (vrije vertaling)

Daarentegen impliceert de tekst dat wanneer ons hart niet zuiver is, we juist pijn, verdriet en schade over ons leven berokkenen. Wij moeten dus oppassen dat wij niet vastraken in verkeerde denkpatronen, in de veronderstelling dat wij de waarheid in pacht hebben. Want het tegenovergestelde is eerder juist: wij laten ons als mensen al gauw meeslepen door virale ideeën of zinloze tradities.

Het is de taak van de magiër om over dit onheil te waken, en bij te sturen als mentor, wanneer wij van het rechte pad dreigen af te dwalen hoort hij ons er weer bij te trekken. De magiër is als een profeet, hij voorziet de dingen zoals ze gebeuren. Hij doorgrond de mysteries van de wereld en kan ons inzicht geven in de valkuilen op ons pad. Met de wijsheid waarmee hij ons bedient, helpt hij de samenleving als geheel vooruit.

Zelfs wanneer wij met onze geest volledig bevangen zijn door de schijnwereld, en denken dat wij het geheel aan de natuur kunnen verklaren, dan druipt de realiteit geleidelijk binnen. De krachten van buitenaf, die ons bekrompen wereldbeeld binnentreden, zullen wij ervaren als bovennatuurlijk of compleet irrationele fenomenen. Als gevangene zijn wij immers enkel vertrouwd met de muren van onze zelf gefabriceerde werkelijkheid. Vandaar dat de confrontatie met het onbekende, dikwijls resulteert in totale verstandverbijstering. Denk aan de discipelen, die bij de verschijning van Jezus in de storm, denken dat zij een spook zien (Mattheus 14:26) [5].

Ook bij de verschijning van de tovenaar, zullen wij versteld staan om diens openbaringen of magische attributen. Vaak weet de tovenaar ons uit de put te helpen met diens wijsheid of technologische middelen. Hij bedient ons als het ware met een portaal naar een 'overstijgende' realiteit. Het is net als Theseus in het labyrinth die dankzij de gouden garen van Ariadne de weg naar buiten weet te vinden.

De slang die loert bij de Boom der Kennis

Bij de boom der kennis treffen wij Satan, de archetypische bedrieger aan

Er valt veel te ontdekken in de wereld, zoals die zich voor onze ogen ontvouwt, maar houd er rekening mee dat je de eeuwenoude bedrieger aantreft bij de boom der kennis. Hij wordt ook wel geidentificeerd met de Wachter op de Drempel (dweller on the threshold). Het betreft het oer archetype van het kwaad: de Satan, hij sluimert daar rond en loert als een roofdier. De slang was daar al sinds het begin van creatie. Hij stelt de geest van de mens op de proef met de belofte dat de mens zichzelf tot god kan verheffen.

De beproeving om de ultieme onruststoker te weerstaan, vinden wij ook terug bij de tovenaar Merlijn. Merlijn diende aan het hof van Koning Arthur, en is wellicht de bekendste tovenaar uit de literatuur. De Franse romantische schrijver Robert de Boron, schreef aan het einde van de 12e eeuw/ begin 13e eeuw een gedicht over het leven van Merlijn [5].

Merlijn zou geboren zijn als het kind van een demoon. We lezen namelijk in het verhaal van Robert de Boron, dat Merlijn het resultaat is van een complot bedacht in de hel. De demonen waren gefrustreerd dat God, Adam en Eva had gered uit de dodenboeien, en daarom bedachten zij het plan om een profeet te creëren, die mensen zou verleiden om het vertrouwen in God op te geven. Zoals de profeten van God de demonische plannen hadden gedwarsboomt, wilde zij het tegenovergestelde bereiken door hun eigen valse profeet te maken. In zoektocht naar een draagmoeder, besloten zij uiteindelijk een preuts gezin te teisteren. Waarbij op een zeker nacht, zij erin slaagde om de moeder van Merlijn zo boos te krijgen, dat een kind in bui van razernij werd gebaard.

Tegen alle verwachtingen in, ging Merlijn niet mee met het plan van de demonen. Hij gebruikte zijn kennis enkel voor het goede, en was er niet op uit om de natuurlijke orde van de kosmos te doorbreken. In plaats van mensen te verleiden om zich van God af te wenden, sprak hij in alle openheid over de kracht en inzicht die hij aan de Heer in de hemel te danken had.

Het verhaal van Merlijn is een morele overwinning. Hij is een voorbeeld voor hoe wij als mensen de beproeving van de teisterende demonen kunnen weerstaan. Want hij was in staat om niet enkel zijn eigen fout, maar ook die van zijn moeder, te herstellen. Het is tevens een hoopvolle boodschap die stelt dat er verlossing voor ons is, zelfs wanneer onze oorsprong bevlekt is door het kwaad.

De tovenaar is als een mentor die de verborgen paden onthult. Hij creëert portalen die de reiziger verder helpt in zijn missie. (Depictie van Durin's poort uit Lord of the Rings)

Ondersteunend leesmateriaal

1. Robert Moore, King warrior magician lover (1990)

2. Joseph Campbell, The Hero with a thousand faces (1949)

3. Disney Pixar film Onward (2020)

4. Brihadaranyaka Upanishad

5. De Bijbel

6. Robert de Boron, Merlin