Het Tweeling Archetype

In mijn dagelijkse leven werk ik als onderzoeker in de gezondheidssector. Een recente ontwikkeling in het veld is de "digitale tweeling" techniek (In het Engels: Digital Twin). Men creëert hierbij een virtuele replica van een patient, om bijv. te voorspellen hoe een patient zal reageren op medicatie.

De digitale tweeling wordt gebruikt om het ziekteverloop en behandelrespons van patienten te voorspellen.

Het is ergens wel bizar om te beseffen dat wij met huidige technologie in staat zijn om een digitale replica te ontwikkelen. Denk aan: een mobiele health app die een voorspelmodel maakt door je beweging, medicatiegebruik, emoties en vitals bij te houden. Het klinkt haast als een metafysisch proces: de essentie van een persoon wordt gevangen in een virtuele representatie. Het is dan ook geen wonder dat wij al voorafschaduwingen vinden in de literatuur en mythologie. Om een voorbeeld te noemen: In de oude Egyptische mythologie had je de "ka" - een tastbare geestelijke dubbelganger - die alle gevoelens en herinneringen deelde met zijn tegenhanger.

De 'ka' is een geestelijke tweeling van een individu. Men ontvangt de 'ka' bij de geboorte, en deze verlaat het lichaam bij de dood.

Als iemand overleed bleef de 'ka' achter en nam bezit van een uitgehouwen beeld van de persoon in kwestie. Er ging met deze replica een soort vereeuwiging gepaard. Zolang er aandacht & offers aan de 'ka' geschonken werden, bleef ook de herinnering van de persoon in leven. Ik zie het in de toekomst ook nog wel gebeuren dat wij met mensen kunnen praten die al geruime tijd overleden zijn (d.m.v. chatbot/ deepfake technieken), of kunnen schaken met reeds overleden grandmasters op websites als chess.com .

Zoals je begrijpt wekte de techniek van de digitale tweeling mijn interesse om meer onderzoek te doen naar het motief van de tweeling. In dit stuk hoop ik mijn bevindingen over dit fenomeen op overzichtelijke wijze te presenteren.

1. Het tweeling motief: broederschap

Het verhaal van Romulus en Remus bedient ons met een raamwerk waarin wij verschillende aspecten van het tweeling motief kunnen bewonderen. Voor het geval je niet bekend bent met verhaal achter het ontstaan van Rome, even wat achtergrond informatie: Romulus en Remus werden geboren uit de maagd Rhea Silva. Zij was zwanger geraakt van de god Mars. Hun geboorte werd als een urgente dreiging beschouwt door de zittende heerser Amulius - deze had hun grootvader reeds van de troon gestoten. Zodoende beval Amulius zijn dienaren om de gebroeders te doden. Echter door een samenloop van omstandigheden (en goddelijke interventie) werd de tweeling gespaard van dit onheil.

Een moeder-wolf ontfermt zich over Romulus en Remus. Omdat de tweeling in hun opvoeding veelal op elkaar gewezen waren, ontwikkelde zij een innige band. Dit beschrijft het voordeel van tweeling zijn: doordat je je hele leven met elkaar optrekt kun je elkaar ten diepste begrijpen. Je kan delen in de vreugde van de ander, maar ook in diens lasten.

Romulus en Remus opgevoed door een moederwolf (Peter Paul Rubens, 1614-1616)

Uiteindelijk krijgen de jongens een thuis: ze worden opgevangen door een herder. Beide nog onwetende van hun identiteit, leren zij hoe ze een schapenkudde moeten leiden. Romulus en Remus zijn als tweeling onafscheidelijk van elkaar. Wanneer Remus plots ontvoerd wordt, neemt Romulus direct het initiatief om zijn broeder uit de greep van de tiran Amulius te bevrijden. Romulus bevrijdt zijn metgezel van het noodlot.

Zo ook kunnen wij een situatie inbeelden waarin een digitale tweeling ons kan redden van een noodlottig einde. Denk bijv. aan een situatie waarbij een patient in kritieke toestand verkeerd en dringend een behandeling vereist, dan is het mogelijk om via simulaties op een virtuele replica de best gepersonaliseerde therapie te voorspellen. De virtuele replica behoort altijd in dienst te staan van de patient.

Gegeven die context, kun je wel stellen dat de 'digitale tweeling' de kwaliteit van leven verrijkt. De belofte is dat het ons meer regie geeft over de kwalen die zich op het lichaam manifesteren. Te beschikken over een digitale tweeling is een middel tot macht.

2. De kwade tweeling

In het verhaal van Romulus en Remus komt echter ook de keerzijde van het tweeling motief aan bod. Want zodra de jongens bewust worden van hun koninklijke identiteit, worden zij vervuld met een droom om zelf een stad op te richten. Beide koesteren grootse visies die zij maar al te graag willen zien manifesteren.

Er een rivaliteit tussen de twee, want ieder heeft een andere visie: ze zijn het stellig oneens over de heuvel die als basis moet dienen. Ze schakelen daarom de hulp in van de goden en vragen om een bevestiging a.d.h.v. tekenen aan de hemel. In het bijzonder vogels, want die stonden vroeger symbool voor de geestelijke entiteiten. Remus ziet 6 vogels, maar zijn broer Romulus ziet er 12.

Deze twist over de heuvels, heeft denk ik een symbolische lading - de heuvels representeren de verschillende tradities die als fundament voor de samenleving dienen. Romulus en Remus vertegenwoordigen twee verschillende realiteiten die met elkaar in competitie zijn. Zij zijn de kinderen van een gepolariseerde natie.

Moord op Remus en het stichten van Rome (Augstyn Mirys 1740)

Romulus doodt zijn broeder in een staat van rancune, om de disharmonie te breken. Hij offert als ware zijn tweede helft op ten bate van zijn eigen succes. Vervolgens richt hij de stad Rome op aan de heuvel Palatijn. Het oprichten van een stad is een terugkerend patroon na een conflict tussen broeders: Kain richt een stad op na de dood van Abel.

In het kader van de digitale tweeling, kunnen wij ons situaties in beelden waarbij het tegenbeeld ons leven zuur maakt: Bijvoorbeeld wanneer de digitale replica geen goede representatie is van de werkelijkheid en zodoende tot een verkeerde behandeling leidt. Of denk aan een data lek waardoor jouw gevoelige informatie wordt doorverkocht. Je wil als chronische zieke patient liever niet dat een verzekeringsmaatschappij jouw digitale kopie in handen krijgt.

3. Dubbelgangers en hun twisten

Dubbelgangers in een parallelle realiteit (Gegenereerd m.b.v. Dall-e)

Nauw verwant aan het tweeling motief ligt het fenomeen van de dubbelganger of de doppelganger. Want naast de rivaliteit tussen twee broers , zien wij dat ook dubbelgangers elkaar fysiek of verbaal te lijf kunnen gaan. Dubbelgangers tonen veel raakvlakken, al hoeven ze niet perse kloons te zijn die genetisch materiaal te delen.

Dubbelgangers worden wellicht het best omschreven in het Engelse gezegde: 'two sides of the same coin'. Want hoewel zij zich beroepen op dezelfde identiteit, vertegenwoordigen zij parallelle visies (net als Romulus en Remus). Het zijn twee verschillende percepties van de realiteit die met elkaar botsen. Het is onduidelijk wiens waarheid wij moeten aannemen, als wij dat uberhaupt al willen doen. Dit brengt ons bij het volgende aspect van een dubbelganger: hij brengt mensen in verwarring.

De eerste voorbeelden van dubbelgangers die tot mij komen :

1. Volodymyr Zelensky vs Vladimir Putin: beide figuren maken aanspraak op het nalatenschap van de Rus. Beide delen de culturele erfenis van hun gezamenlijke voorouders: de zogenoemde "Rus uit Kiev", daarom zagen de Oekrainers en Russen elkaar altijd als broeders.

2. Wilhelmus Simon Petrus (Pim) Fortuyn vs Adrianus Petrus Wilhelmus (Ad) Melkert. Beide beweren te spreken namens het gewone volk - de arbeiders.

3. Jezus en Barnabas. Beide stellen zij zich op als verlosser van de joden, en beide luisteren ze naar de 'Zoon van God' (de naam Barnabas betekent letterlijk Zoon van God). Barnabas was een typisch verzetsheld die geweld gebruikte tegen de Romeinen, daarentegen veroverde Jezus het Romeinse rijk geleidelijk, en pas na zijn kruisdood.

4. Christopher Hitchens en Peter Hitchens. Broeders die elkaars tegenpolen vormen: Christopher is atheïstisch, Peter is religieus. Beide zijn zwaargewichten in het publieke debat.

5. Johannes de doper en Johannes de apostel. Deze naamgenoten zijn beide trouw aan Jezus, maar de één staat aan het begin van Jezus prediking, de ander aan het einde. Johannes de doper kondigt Jezus komst aan, Johannes de apostel kondigt Jezus wederkomst aan in Openbaringen.

4. De goddelijke tweeling

Laatst heb ik het boek: 'The Divine double' van Charles Stang gelezen [1]. In dit boek werd het beeld van de goddelijke tegenhanger gebruikt. Het idee van de goddelijke dubbel was lange tijd dominant in de Mediteraanse filosofie. Deze getuigt dat je naast jezelf, ook gebonden bent aan een goddelijke tegenhanger. Je kan het zien als jouw ideaal of - de meest zuivere vorm van jouw persoon (je ware zelf). Omdat deze ware zelf, buiten jezelf ligt, krijgt het vaak een metafysische label toegekend: denk aan ziel, of geest.

In het Neoplatonisme van Plotinus uit 3e eeuw na Chr worden er twee parallele werelden geschetst: één van afspiegelingen (zichtbare wereld) en één van archetypes & patronen (onzichtbaar). In andere woorden: alles wat wij hier zien, is een benadering van de hogere ideale vorm a.k.a. de geestelijke tegenhanger. Het proces waarbij men naar dit goddelijke tegenbeeld probeert te leven, heet ook wel Theosis of Apotheosis.

Het goddelijke tweeling motief herkennen wij zelfs terug in de bijbel: namelijk bij Thomas. Zijn naam betekent tweeling. Door bijbelleraren wordt gesuggereerd dat Jezus de goddelijke tegenhanger van Thomas is. Thomas spiegelt zich immers aan dit evenbeeld, hij volgt in Jezus voetstappen, net als de vele Christenen na hem. In het verlengde hiervan vinden wij in de Bijbel de notie: van de mystieke hereniging, tussen de mensheid en Christus. In Openbaringen wordt gesproken over de toekomstige bruiloft.

Orthodox icoon van de ongelovige Thomas bij Jezus. Thomas is afgeleid van Didymus (Tweeling), Jezus wordt door bijbelleraren gezien als zijn goddelijke tegenhanger.

De veronderstelling dat je ware identiteit buiten jezelf ligt [2], is overigens in strijd met het decadente Romanticisme dat nu zeer dominant is. Het Romanticisme beweerd dat de ware identiteit iets intrinsieks is, en dat wij ermee geboren worden, we hoeven het alleen nog tot expressie te laten komen. Men vergeet hierbij dat identiteit als los zand is. Die sterk afhankelijk is van de heersende cultuur en tijdsgeest. Dit idee is m.i. eerder een uitwas van het doorgeslagen individualisme. De zelfverzekerdheid die het Romanticisme verkoopt, vertoont overeenkomsten met de verblindende eigenwaan die wij teruglezen in de oude Griekse mythes over hybris.

4.1 Voorbeeldfiguur

Net als bij Thomas kan een goddelijke tweeling ons met een voorbeeldfiguur bedienen. De kracht van dit aspect zie je terug in het succes van sociale initiatieven zoals een maatjesproject: waarbij vrijwilligers aan een hulpbehoevende persoon worden gekoppeld. Het is een soort synthetische tweeling, de vrijwilliger staat het individu bij in alledaagse situaties. De vrijwilliger fungeert als een voorbeeld figuur, en zorgt ervoor dat zijn tegenhanger weer sociaal vaardig wordt en bevordert de weerbaarheid & zelfredzaamheid van het individu. De vrijwilliger helpt hem om te bouwen aan de beste versie van zichzelf.

In het kader van de digitale tweeling kunnen wij het concept van de goddelijke tweeling o.a. vertalen naar een oproep om ons zelfbeeld bij te stellen. De identiteit van de patient in kwestie, laat zich niet bepalen door zijn ziekte alleen, maar ontleent zich aan deze 'hogere' identiteit (het geestelijke ideaal). Om een voorbeeld te noemen: laten wij niet de identiteit van de patienten reduceren door te spreken over kankerpatienten maar over patienten met kanker.

5. De valse kopie: Simulacra

Gerelateerd aan het tweeling motief is het idee van een parallele realiteit naast de onze. Wij herkennen dit in de goddelijke tweeling terug, waarbij wij ons willen spiegelen aan de 'verlichte' tegenhanger. Maar naast deze 'hemelse' spiegeldimensie, kun je beargumenteren dat er ook sprake is van een virtuele spiegeldimensie (de Metaverse).

De digitale dubbelganger van Mark Zuckerberg in de Metaverse

In deze virtuele dimensie hebben wij een avatar - een extensie van onszelf- die ons vertegenwoordigt. De identiteit op sociale media kunnen wij, naar eigen voorkeur, vormgeven: op instagram kunnen wij bijv. allerlei filters toepassen, en op twitter kunnen wij ons voordoen als morele ridders (of trollen). Dit heeft tot gevolg dat de kloof tussen onze sociale media alter-ego en ware zelf groeit.

Mark Zuckerberg bouwt met zijn bedrijf Meta aan een ideale simulatie wereld, waarin wij vanuit de woonkamer de wereld in handbereik hebben. De postmoderne denker Jean Baudrillard[3] waarschuwt ons echter voor deze technologische ontwikkeling: waarbij wij kopieën maken die zich steeds verder afzonderen van de werkelijkheid. Wat betreft de digitale tweeling is het daarom belangrijk dat deze in verband staan met de werkelijkheid. Valse imitaties worden Simulacra genoemd.

5.1 Avatars in de Matrix

Plato wijst op de gevaren van een verkapte werkelijkheid in zijn beroemde allegorie[4] - Plato's grot - hierin worden slaven in een grot opgevoed en zien zij hun hele leven niets anders dan de schaduwen die op de muur getekend worden. Omdat de slaven nooit de buitenwereld zien, bestaat hun notie van de werkelijkheid slechts uit dit schouwspel van schaduwen. De vraag is in hoeverre wij nog toegang hebben tot de 'waarheid' , want hoevaak laten wij ons niet voedden door wat het gepersonaliseerde algoritme ons opdient.

Het meest extreme voorbeeld zien wij terug in Wachowski's The Matrix (1999)[5]. In deze film zit de mensheid - zonder het te weten - opgesloten in een valse en virtuele werkelijkheid. Zij worden door robots gebruikt als batterijen. Het motief van de 'goddelijke tweeling' wordt zichtbaar in deze film, want de protagonist heet : Thomas Anderson a.k.a. tweeling. Dankzij Morpheus (Griekse god van de dromen) maakt hij kennis met een realiteit die zijn eigen werkelijkheid overstijgt. De protagonist spiegelt zich vervolgens aan zijn verlichte/ goddelijke evenbeeld Neo a.k.a. 'The One'.

Thomas Anderson moet kiezen tussen twee realiteiten: de echte- of de dromenwereld. Hij kiest voor de rode pil en verwerpt de Matrix. Thomas spiegelt zich nu aan zijn tweede helft - zijn 'goddelijke' tegenhanger Neo (The Matrix, 1999).

6. Conclusie

Voorafgaand aan de start van mijn bescheiden onderzoek aangaande het 'tweeling' motief, had ik niet verwacht dat dit zo veel verschillende concepten aan het licht zou brengen. Op basis van de inzichten uit de filosofie en mythologie kan ik concluderen dat er zowel voor- als nadelen te benoemen zijn voor het gebruik van de digitale tweeling technologie. Het kan enerzijds onze gezondheid verbeteren, maar anderzijds kan de virtuele kloon ook in strijd zijn met onze eigen levenskwaliteit en identiteit. Zeker als het geen goede representatie is van de werkelijkheid. Verder is het goed om ons zelfbeeld niet volledig te laten beinvloeden door onze avatar - de digitale vertegenwoordiger. Integendeel, het idee van de goddelijke tweeling, benadrukt dat er een betere en hemelse identiteit is. Het streven is om meer en meer op onze goddelijke dubbelganger te lijken.

Tot slot, wil ik nog ff kwijt dat ik in dit artikel bewust een aantal zaken achterwege heb gelaten. Anders werd het artikel te lang. Denk aan: kloons (zoals uit de film 'The Prestige'), dualisme (Tao, Yin/Yang), of specifieke relevante mythes (zoals Narcissus, Castor en Pollux). Misschien dat ik een aantal thema's later nog eens aankaart.

7. Leesmateriaal

1. Charles M, Stang. Our Divine Double 7 maart 2016

2. John Vervaeke, Ep. 48 - Awakening from the Meaning Crisis - Corbin and the Divine Double. 13 dec 2019 Link: https://www.meaningcrisis.co/ep-48-awakening-from-the-meaning-crisis-corbin-and-the-divine-double/

3. Jean Baudrillard, Simulacres et Simulation 1981

4. Plato's republic, 380 v. Chr.

5. Wachowski's The Matrix uit 1999