De Vreemdeling

In het begin was de aarde woest en ledig. Een vormloze massa, die niet leefbaar was voor mensen. Om grip te krijgen op de werkelijkheid hebben wij taal nodig om haar te ordenen. We zien de wereld immers door de patronen en categorieën die we hebben bedacht. Vreemde verschijningen uit de buitenwereld kunnen ons vreselijk desoriënteren.

Als kind ben je eindeloos in verwondering over de vreemde verschijningen in de realiteit (Chris Allsburg - Zathura a space adventure, 2002)

Om ons te wapenen tegen nieuwe situaties, integreren wij voortdurend de ideeën die onze ouders en cultuur ons aanreiken. De wereld kan ongelofelijk hard en onvoorspelbaar zijn, daarom worden kinderen bij de hand genomen. Onze ouders bereiden ons voor met een rugzakje vol advies om de complexiteit van de wereld te trotseren. Aan het begin van het leven tast je immers nog in het duister, je hebt beperkt besef van de fenomenen en de mechanismen in de wereld.

Wanneer de nacht valt, wordt ons vermogen om de patronen te herkennen belemmert. Al onze menselijke constructies en ideeën vallen uiteen in het donker. In plaats daarvan zien wij schimmen en herkennen we bewegingen in de bladeren. Wij kunnen immers niet langer de categorieën onderscheiden. Het is alsof wij voor een moment terug zijn in die kindertijd, waarin wij vrezen voor het skelet in de kast. De primitieve angst voor het onbekende dringt zich aan ons op.

"De oudste en sterkste emotie van de mensheid is angst, en de oudste en sterkste soort angst is angst voor het onbekende." - H.P. Lovecraft, supernatural horror in literature

Wij worden van stuk gebracht wanneer wij vreemde fenomenen aantreffen. Monsters die alle gangbare categorieën doorbreken. Zij vertegenwoordigen een andere realiteit, die een dreiging vormt voor de leefbare orde. Dit zien wij bij archetypische verschijningen zoals de trol, de grote Boze wolf, de heks of de Alien. In de geschiedenis zie je het terug bij invasies van vreemde volkeren in de geschiedenis. Denk aan de Moren die Spanje binnenvielen of de Hunnen die Europa leegplunderde. Tegenwoordig zie je dit patroon terug bij het concept van 'stranger danger': die kinderen aanleert dat het niet verstandig is om snoep aan te nemen van vreemden.

De wachter

Anderzijds treffen wij ook het motief van buitenstaanders als bewakers van de drempel tussen de monsterlijke- en de bewoonde wereld. Aan de buitenwand van kathedralen zie je dit terug bij de waterspuwers; groteske gedaanten die het doel hebben over de kerk te 'waken' en boze geesten buiten te houden. Evenzo, zien wij in literatuur dat wachters vaak buitenbeentjes waren, 'besmet' door de buitenwereld. Wij zien bijvoorbeeld in de detective serie True Detective dat het uitgerekend de 'asociale' agent Rust Cohle is die de seriemoordenaar opspoort en daarmee vele toekomstige slachtoffers bespaart. In de serie zien wij dat hij diep in de criminele wereld duikt, om de onderste steen boven tafel te krijgen. Hij gaat zelfs zover, dat hij zich voordoet als dealer om de dader te ontmaskeren.

"De wereld heeft slechte mannen nodig - zij houden de andere slechte mannen buiten de deur. " - Rust Cohle (True Detective)

Twilight zone

Aan de rand van de samenleving zul je vreemde figuren aantreffen die prima uit de voeten kunnen, zij leven graag op de grens van het bestaan. Zij zijn als een kluizenaar in het bos, zoals Beorn, de gedaantewisselaar, die zijn huis openstelt voor Bilbo en zijn metgezellen. In andere situaties heeft de vreemdeling geen huis, en openbaart het archetype zich juist in de rondtrekkende reizigers, kermisfiguren of zwervers. Indien de samenleving vijandig wordt kan je bij deze vreemdelingen terecht: denk aan de zwervers uit John Wick die hem helpen te verstoppen voor zijn tegenstanders.

Hans & Grietje ontdekken het huisje van snoep (Anton Pieck)

Er zijn echter ook negatieve voorbeelden te benoemen waarbij het uitgerekend de vreemdelingen zijn die onze identiteit bedreigen. Denk aan de heks bij Hans en Grietje: Wij lezen in dit sprookje hoe de heks de kinderen met snoep verleid, en ze blijft voedden tot ze tonnetje rond zijn, met het doel ze op te peuzelen. Je ziet hetzelfde patroon ook terug bij Sneeuwwitje. Zij opent de deur voor een vermomde tovenares, die haar even later in diepe slaap brengt met een giftige appel. Beide verhaal leren ons dat wij voorzichtig moeten zijn met hetgeen wat wij tot ons nemen. Het beeld van een bos vormt een simpele analogie: want daar groeien immers verschillende vruchten: sommige zoet en sappig, andere bitter en giftig. Evenzo, kan de vreemdeling een positieve of negatieve uitwerking op ons hebben.

Buiten de bewoonde wereld, tref je een verrijking van dit soort vreemde verschijningen aan. Het is niet voor niets dat uitgerekend het bos een favoriete bestemming lijkt voor magische karakters als kabouters, trollen en elfjes. Er was ooit het idee dat door het bos te kappen, deze sprookjeswezens weesloos zouden worden, en dat sprookjes zouden uitsterven. Echter blijkt nu dat zij hun toevlucht hebben gevonden op het internet. In dit medium kunnen deze fantasieën voortbestaan. Alle uithoeken van het collectieve onbewuste zijn vertegenwoordigd: tiktok heksen, cults, misogynisten, incels, anti-natalisten. Op het internet kunnen alle radicale ideeen en fascinaties zich als onkruid verspreiden. Elke dwanggedachte of waanidee wordt niet weersproken, maar genormaliseerd, want het internet leidt je op een gevaarlijk spoor tot een radicale community met gelijkgestemden. Er vind onder mijn generatie een ware exodus plaats naar de digitale wereld. Hier wordt immers weinig gereguleerd, en kan je makkelijk wegdromen. Mensen verkiezen deze digitale werkelijkheid boven de ervaringen die men kan opdoen in de 'echte' wereld.

De mythe van de Erlkin bedient ons met een waarschuwing, die naar ik meen nog steeds relevant is voor de dag van vandaag. Wanneer wij te lang vertoeven in een digitale wereld of een donker woud, en proeven van die vruchten (zoals bij Hans en Grietje) dan kan het onze mentale gesteldheid flink beschadigen. Denk aan de effecten die eindeloos scrollen, binge-watchen of porno kijken hebben op je geestelijke gesteldheid. In het verhaal van de Erlking lezen wij hoe deze duistere elf kinderen stalkt die te lang in het bos verblijven, en ze doodt met één enkele aanraking.

De elvenkoning (links afgebeeld in de nevel) achtervolgt het kind om hem in het sprookje vast te houden (Julius von Klever- der erlkoning, 1887)

Monster

Terwijl de collectieve geest zich uitbreidt naar de donkere uithoeken van de wereld, maar ook de donkere hoeken van ons leven, zien wij vreemde elementen opduiken waar wij een houding voor moeten aannemen. De zogeheten monsters die zich begeven aan de marges vormen een uitdaging maar bieden ook potentieel om te kunnen groeien. Het monster representeert de ontmoeting met de verrassingen uit de toekomst, maar vertegenwoordigt ook de verassingen uit de buitenwereld. Het monster stelt onze ideeën op de proef en dringt zich aan ons op met een raadsel. Dit zien wij bijvoorbeeld in de Griekse mythologie waarin Oedipus wordt geconfronteerd met een raadsel van een Sfinx (half vrouw/ half adelaar).

Sphinx and Oedipus (Сергей Панасенко-Михалкин, 1992)

Het meest indrukwekkend van de vreemde wezens zijn de hybrides: zij behoren niet echt toe aan één rijk of het ander. In de mythes lezen wij over minotaur, centaurs, griffioenen, meerminnen en half goden. Wat wij ook zien is dat deze hybriden zich vaak niet thuisvoelen in de mensenwereld. Het verhaal van Bisschopvis geeft ons hierin een inkijkje: deze was zo ongelukkig - nadat hij door de Poolse koning werd opgesloten als circusattractie voor zijn hof - dat hij bij de geestelijken vroeg of hij in zee geworpen mocht worden. Het verzoek werd ingewilligd en de bischopvis duikte het water in, maar niet voordat hij een zegenbede deed.

Zoals een kikker niet echt tot het water toebehoort noch het land eigen is, is de hybride in de knoop met zichzelf: hij worstelt met zijn identiteit en voelt zich niet thuis in de bewoonde wereld. Van tijd tot tijd herken je jezelf misschien in dit patroon: dat je geen aansluiting vindt met de groep: en dat je sociaal geisoleerd voelt . Dit kan heel eenzaam zijn en je zelfbeeld alsook wereldbeeld negatief beinvloeden. Wanneer ik op mijn eigen middelbare school periode terugblik is dit zeker voor mij aan de orde geweest.

Christoffel

In de Christelijke wereld vinden wij bemoediging in het beeld van Christoffel, die in de iconografie regelmatig wordt afgebeeld als reus met hondenkop. Het verhaal luidt dat hij op zoek was naar de meest machtige man op aarde. Hij diende trouw zijn meester, tot het moment dat hij een zekere angst proefde bij zijn heer. Christoffel vraagt zijn meester naar de naam van de persoon die hij vreest, en staakt ter plekke zijn arbeid wanneer de naam wordt vrijgegeven. Christoffel gaat dan op zoek naar de man in kwestie, om hem te kunnen dienen, totdat deze ook onder het gezag van iemand blijkt te staan. Deze reis bracht hem op telkens grotere hoogtes, en op zeker moment belandde hij aan het hof van de koning. Hier diende hij meerdere jaren, totdat hij ontdekte dat zelfs de koning een zekere angst had: de koning was immers bang voor de duivel. Daarop vervolgt Christoffel zijn reis om de meest duivelse figuren te ontmoet, totdat hij uiteindelijk aankomt bij de duivel zelf.

Christoffel denkt dat hiermee zijn reis ten einde is gekomen. Hij dient het kwaad voor lange tijd totdat hij op een zeker moment ontdekt dat de kwade heer bang is voor het kruis. Voor hem is dit een abstract symbool, dus hij besluit zijn meester te vragen naar het figuur achter het kruis. De duivel weigert de naam uit te spreken, maar Christoffel neemt daar geen genoegen mee en leidt de duivel om de tuin. Christoffel dreigt immers zijn dienst te staken als zijn meester niet de naam vrijgeeft van zijn angst- echter zodra de duivel de naam - Christus - bekent staakt hij zijn taken per direct. Hij bedriegt het kwaad door het kwaad tegen zichzelf te keren.

Icoon van heilige Christoffel met hondenkop

Hierin treffen wij bij Christoffels dubbele inversie: het kwaad dat tegen zichzelf keert. Dezelfde dubbele inversie die ook aanwezig is in het kruisoffer waarbij de dood door de dood vertrappeld wordt: wat juist tot de wederopstanding leidt. Nadat de duivel had bekend bang te zijn voor Christus, besluit hij op zoek te gaan naar dit figuur. Hij struint op een kluizenaar in de woestijn die hem helpt om kennis te maken met Christus. De kluizenaar leert hem de Christelijke manier van leven. Hij geeft hem duidelijke richtlijnen: om te vasten en te bidden. Maar Christoffel kan dit niet: het ligt immers niet in zijn natuur. De Kluizenaar geeft hem daarom een andere opdracht: hij moet naast de rivier gaan staan en iedereen die de oversteek wil maken dient hij te dragen over zijn schouder. Zo gezegd zo gedaan. Christoffel begaf zich naar de rivier en hielp iedereen met oversteken. Dit deed hij vele dagen zonder dat hij een teken van de Christus had gezien.

Totdat hij op een dag een kind hoorde die hulp nodig had. Christoffel dacht dat dit een dag was als ieder ander, en liet het kind op zijn rug zitten. Hij trachtte zich over de rivierbodem te bewegen, maar hoe verder hij kwam in de rivier, des te zwaarder het kind aanvoelde. Het kind werd op het laatst zo zwaar dat Christoffel amper nog kon ademen. Hij wist niet of hij de overkant nog wel kon halen. Echter hij bleef vastberaden om dit kind aan de overkant te brengen. Eenmaal op het aangrenzend land aan gekomen, openbaarde het kind zijn identiteit: het was Christus. De reden dat Christoffel zo veel moeite had, was doordat via Hem - de last van de wereld op de schouders had gedragen.  Christoffel werd uiteindelijk op deze wijze - zonder het in eerste instantie te weten - een vehicle voor de Heer, zoals de ark een vehichle was voor Noach. Na aanleiding van dit wonder werd Christoffel benoemd tot heilige voor alle mensen die onderweg zijn: reizigers, pelgrims en de buitenbeentjes die hun draai nog moeten vinden..

De 'Naaste'

Uit verhaal van Christoffel kunnen wij ook de les trekken dat wij- door de ander te helpen- Jezus aangezicht kunnen zien. Meermaals lezen wij in de Bijbel dat Jezus verschijnt aan mensen, maar niet herkent wordt. In het evangelie van Mattheus lezen wij dat Jezus zich de rol van vreemdeling toekent:

“Want ik had honger en jullie gaven mij te eten, ik had dorst en jullie gaven mij te drinken. Ik was een vreemdeling, en jullie namen mij op, ik was naakt, en jullie kleedden mij. Ik was ziek en jullie bezochten mij, ik zat gevangen en jullie kwamen naar mij toe." -Mattheus 25:34-40

Er staan in de bijbel tal van voorbeelden van behulpzame vreemdelingen. Denk aan Jethro die Mozes onderdak geeft, of denk aan de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. De Samaritanen werden door de Joden beschouwd als buitenbeetjes, omdat zij volgens hen in dwaalleer geloofde. Echter is het uitgerekend een Samaritaan die een overvallen israëlitische man op de been helpt, terwijl de priester en de orthodoxe Levieten hem voorbijlopen.

Behulpzame vreemdeling

Vreemdelingen kunnen ons ook helpen doordat ze kennis bewaren die verloren is gegaan. Denk aan oude wijsheden of gebruiken. Wij lezen in het kerstevangelie, dat er wijzen uit het Oosten kwamen om koningsgeschenken te leveren aan het Christuskind. De wijzen zagen dat de komst van het koningskind immers al in de sterren stond vastgelegd.

De koningin van Sheba (Conrad Kyeser,1405)

Vreemdelingen kunnen ook iets redden dat uit de gratie is geraakt. Dit lezen wij terug bij de profeet Jeremiah, die gedoemd leek te zijn om te sterven in een opgedroogde waterput nadat hij daarin was geworpen door zijn eigen volk. Echter, werd hij verrassend genoeg bevrijd door een vreemdeling - een Ethiopier notabene, van oudsher een land dat toegerekend werd aan de uiteinde van de wereld - aan de marges van de realiteit.

Tot op de dag van vandaag doen er nog steeds veel mysterieuze verhalen de ronde over dit land. Zo zouden zij de ark van verbonds hebben veiliggesteld, voordat Israel in ballingschap raakte. Dit zou tot stand zijn gekomen door de mysterieuze koningin Seba, die volgens Ethiopische traditie een zoon kreeg met Salomo. Deze zoon - Menelik genaamd -heeft uiteindelijk de ark met verbond meegenomen naar Ethiopie, waar hij inmiddels onder de kerk in Aksum ligt.

Daarnaast danken wij de Ethiopische wereld voor het behoud van het boek Enoch. Dit boek is in het Westen verloren geraakt, maar heeft in de Ethiopische bijbel altijd onderdeel uitgemaakt van de canon. Bijzonder om te noemen is dat dit boek zich kenmerkt door de vreemde taferelen die wij eerder hebben vastgesteld in deze blog. Enoch behandelt immers de dagen van Noach waarin hybriden ontstaan tussen engelen en mensen (Nefilim) wat zou de uiteindelijke zondvloed teweegbrengt.

Slotwoord

Het donkere bos is een terrein wat wij nog niet verkent hebben, en verbeeld in dat opzicht het collectieve onbewuste. Er kan zich van achter de schermen van alles plaatsvinden, maar deze verschijning zijn in nevel gehuld. Evenzo, ervaren wij in onze levens van tijd tot tijd vreemde verschijningen, die niet altijd te verklaren zijn. Deze kunnen een positieve of negatieve uitwerking op ons hebben.

In het scheppingsverhaal ontdekken wij dat de transformerende kracht die de realiteit ordent het sprekend woord is. Je kunt namelijk geen categorieën afleiden uit de stof. Als mens projecteer je betekenis in de wereld. Alles is een constructie. We zien het bij Adam die de dieren in het paradijs een naam geeft. Op een bepaalde manier vult ons bewustzijn de wereld. Om Christus uit het onbewuste te roepen, dienen wij het evangelie lezen. Het evangelie is een soort spreuk die je psyche vormt en verankert in de waarheid van Christus. Terwijl de kerk zich verspreidt over de uithoeken van de wereld, is het Gods Geest die de vreemde aspecten transformeert en ze in glorie herstelt. In andere woorden, er is hoop voor eenieder die worstelt met zichzelf.