De Beschermvrouwe
- Tjardo M
- 16 jan 2024
- 9 minuten om te lezen
Bijgewerkt op: 9 jul 2025
In de film Blade Runner 2049 (2017) zien we een wereld die in verval is geraakt. De hoofdpersoon, Joe, verlangt naar zingeving, maar zijn bestaan is kunstmatig. Zijn partner is een geprogrammeerde AI-girlfriend — een virtuele vriendin zonder fysieke vorm of echte wederkerigheid. Joe beschikt niet over een eigen identiteit; hij is eigendom van de staat en leeft in dienst van haar bevelen. Hij is een replicant - een automaton zonder vrije wil — een robot in mensengedaante.
De wereld waarin hij leeft is een product van uitbuiting en hebzucht, en is daardoor verworden tot een troosteloze woestenij. Planten groeien er niet meer; de aarde is dor en onvruchtbaar geworden — als een vrouw in de menopauze, niet langer in staat nieuw leven te dragen.
Wanneer de hoofdpersoon wordt uitgezonden naar een afgelegen planeet - om in opdracht van de staat een dissidente robot te doden, vind hij een teken van leven - een plantje. Hij komt tot de openbaring dat er een kind verwekt is door een replicant. Iets wat tot voor kort als onmogelijk werd beschouwt, het is een wonder. Het zijn twee werelden die elkaar kruizen: het mannelijke (vader) en het vrouwelijke (moeder). Maar daarbij ook de wereld van de robots en de wereld van mensen.
De film Blade Runner 2049 biedt een interessant perspectief op het archetype van de beschermvrouwe — een symbolische figuur die zich ontfermt over de poorten van de samenleving en de overgang tussen twee werelden bewaakt. Ook in deze film zien we een duidelijke grens tussen twee werelden: die van de creatie (de replicanten) en die van de creator (de mens).
Binnen dit spanningsveld verschijnt het personage van de luitenant, die fungeert als bewaker van deze grens. Zij vertegenwoordigt, volgens symbolist Jonathan Pageau [1], het archetype van de beschermvrouwe. De luitenant doet er alles aan om te voorkomen dat het nieuws over het bestaan van een kind — een geboren kind uit een replicant — naar buiten komt. Ze geeft Joe, de hoofdpersoon, de opdracht dit kind op te sporen, waarmee ze niet alleen de sociale orde probeert te behouden, maar ook de scheiding tussen mens en machine bewaakt.
In haar ogen is het van belang dat de wereld van de robots en die van mensen gescheiden blijft. Het feit dat er een kind is verwekt door een robot, vormt een potentiele dreiging voor het voortbestaan van de menselijke beschaving. De luitenant waakt over de stad, net zoals Athena de maagdelijke godin de stad Athene beschermt. Of net zoals de heilige maagd Maria over Constantinopel waakt.
Marginalia
In bredere zin vervult de beschermvrouwe de rol van poortwachter: zij voorkomt dat invloeden van buitenaf — uit de marges van de samenleving — de stad overspoelen. Er zijn duidelijke grenzen gesteld, en binnen deze muren heerst een leefbare orde waarin mensen kunnen wonen, werken en samenleven. Dit vormt een scherp contrast met de chaos en onvoorspelbaarheid van de wereld daarbuiten.
Hoe verder men de wildernis intrekt, hoe sterker men wordt blootgesteld aan verschijnselen die elke bekende categorie overstijgen. In het duistere woud — buiten de beschermende muren — bevinden zich monsters en schimmen: trollen, orks en goblins. In moderne termen zou men spreken van aliens — het onbekende, het bedreigende, het ‘andere’ dat niet past binnen de orde van de geciviliseerde wereld.
De bijbel gebruikt het beeld van de Leviathan: een onbeschrijfelijk zeemonster die loert vanuit de oerzee aan het einde van de wereld. In deze chaos die zij vertegenwoordigt vallen alle categorieën en menselijke constructies uiteen. Zoals de marginalia in middeleeuwse boeken [2], vind je aan het uiteinde van de bewoonde wereld de extremen. Af en toe proberen de externe kosmische krachten binnen te dringen in de stad. Zoals een slang het hof van Eden binnenglipt. In de kerkelijke traditie, zien wij daarom het beeld van Maria die kop van de slang verplettert.
Ark des verbonds : reinheid
Maria wordt geassocieerd met kuisheid. Enkel doordat zij een zuiver leven leidde, kon zij het koningskind ter aarde brengen. Net als het Ark van verbond, bediende Maria uiteindelijk de wereld met de goddelijke waarheid - de Logos. De waarheid mag niet worden besmet, anders zou dat tot verwarring leiden. De kuisheid en reinheid wordt gesymboliseerd met witte kleuren. De bruidsjurk is traditioneel wit, als teken van de maagdelijkheid van de vrouw.
Vandaag de dag zien wij het beschermvrouwe archetype terug bij zorgmedewerkers zoals artsen en verpleegkundigen, die ziekteverwekkers en virussen bestrijden. Maar ook bij moeders, sociale werkers en schoonmakers. Denk hierbij aan figuren als Majoor Bosshardt, Moeder Teresa, of Margaretha van Antiochië die een demon met een hamer verpletterd. Of fictieve figuren zoals Wonder Woman en Brienne of Tarth uit Game of Thrones.
Moeder
In het klein zien wij het archetype van de beschermvrouwe terug bij de moeder. Garret vandenBerg [3] geeft ons inzicht in deze kwaliteit: Als een moeder haar kind vasthoud, slaat zij haar armen om het kind heen als bescherming, en barrière tegen de buitenwereld. Alle problemen vervagen, de druk vanuit de maatschappij lijkt te verdwijnen. Het kind voelt zich veilig bij haar, ontvangt vertroosting voor het leed. In haar knuffel verdwijnen alle imperfecties. De sensatie om vastgehouden te worden, brengt hem of haar terug naar het zorgeloze bestaan - al was het maar voor een ogenblik. Het is alsof het kind zich weer even in de moederschoot of zelfs nog maar de baarmoeder bevindt.
De schaduw van de beschermvrouwe
De keerzijde van het archetype van de beschermvrouwe wordt zichtbaar in het personage van de luitenant in Blade Runner 2049. In haar poging de stad te behoeden voor haar ondergang, hanteert zij een te rigide en meedogenloze aanpak. Ze wil koste wat het kost het geboren kind — een symbool van hoop en vernieuwing — opsporen en opsluiten.
Een vergelijkbaar beeld zien we terug in het verhaal van Mirjam. Zij bekritiseert de relatie tussen Mozes en zijn vrouw Zipporah, een Ethiopische vrouw die als vreemdeling werd beschouwd. In de traditie werd Ethiopië vaak gezien als een afgelegen gebied — het uiterste einde van de bewoonde wereld.
Mirjam keurt de relatie van Mozes met Zipporah af, en gebruikt haar buitenlandse afkomst als aanleiding om hem openlijk te bekritiseren. Hiermee vertegenwoordigt zij een verzet tegen het toelaten van het vreemde in de gevestigde orde — een echo van het archetype van de beschermvrouwe die waakt over de grenzen van de gemeenschap.
Door haar excessieve vorm van afgrenzing, gaat zij echter in tegen de wil van God. Als gevolg daarvan wordt zij gestraft met lepra, die haar huid zo wit maakt als kalksteen. Haar straf is toepasselijk omdat zij genadeloos over de wereld oordeelde met haar hoge standaard van reinheid. De ironie van haar straf is dat zij krijgt waar ze om vraagt - haar huid wordt zo puur wit gemaakt -dat ze de keerzijde van een overdreven puriteinse levenstijl ervaart. Door haar overdreven witte huidskleur begrijpt ze hoe het is om zich vervreemd te voelen van de rest.
Wonder woman
Een te steriele houding kan ook het Amazone archetype teweegbrengen, waarin men zich afkeert van mannen en zich afsluit van de wereld. Dit lezen wij in de mythe over de Amazonen (bestaande uit alleen vrouwen) en Gargariërs (bestaande uit enkel mannen) , waarin beide volken compleet gescheiden leven. Dit beeld zien wij ook deels terug bij de femme fatale karakters zoals Mata Hari of Cleopatra, die zich kenmerken door het lage beeld wat zij van mannen hadden.
Twee werelden - hybriden
Het is precies die excessieve steriliteit die er voor gezorgd heeft dat de wereld in de Blade Runner 2049 geen vrucht meer kan dragen. De luitenant voorkomt namelijk koste wat kost dat de verschillende werelden kruizen. Gelukkig is er hoop voor de hoofdpersoon, want hij ontmoet uiteindelijk het kind dat geboren is om een nieuwe tijd in te luidden. De twee tegenpolen - het mannelijke en het vrouwelijke - hebben zich samen gebundeld om dit wonderkind voort te brengen.
Dit is het wonder van het huwelijk, dat twee tegengestelde krachten - twee verschillende werelden - zich in liefde met elkaar verenigen, in plaats van overheersen. Het is precies die homeostase die tot een vruchtbare toekomst leidt. Een teken van die polariteit zien wij traditioneel ook terug bij de bruiloft waarin de bruidegom vaak gekleed gaat in het zwart in tegenstelling tot de vrouw die in het wit gaat.
Maria waakt over de heilige poort
In de Bijbel treft men een interessant verband tussen de maagd Maria en de tempel. Net zoals Maria haar kuisheid bewaakt, wordt ook de tempel bewaakt. De tempel is niet zomaar een huis - het is het huis van God - een heilige plaats. Dit woord "heilig" betekent letterlijk zoiets als 'apart gezet'. De tempel vervuld een belangrijke taak: want het vormt het medium tussen de twee werelden, net als Maria , is het door God uitgekozen, en brengt het Gods koninkrijk dichter bij de wereld.
Sint Ambrosius oordeelde dat Ezechiëls profetie over de gesloten poorten van de Tempel een voorteken was voor de maagdelijke geboorte van Christus [4]. Volgens Ezechiël zou alleen de Here, de rechtmatige vorst via de Oostpoort van de tempel kunnen binnenkomen.
1Toen bracht de man me terug naar de oostelijke buitenpoort van het heiligdom; die was gesloten. 2En de HEER zei tegen mij: ‘Deze poort moet gesloten blijven. Hij mag niet geopend worden en niemand mag erdoor naar binnen, want de HEER, de God van Israël, is erdoor naar binnen gegaan. Daarom moet hij gesloten blijven. 3Alleen de vorst mag er zitten en eten ten overstaan van de HEER. Via de voorhal mag hij de poort binnengaan en verlaten.’ (Ezechiel 44:1-3)
De tempel bestaat uit twee gedeelten: de eerste betreft het 'Heilige', en de tweede het 'Heilige der Heilige'. Alleen de Hoge priester mag zich in deze laatstgenoemde ruimte begeven. Doet hij dit niet met zuivere intenties, dan valt hij ter plekke dood neer, want dit is de plek waar God onze realiteit binnentreed. Het is net als de donkere wolk bij Mozes, wij kunnen Hem niet in volle Glorie aanschouwen, want dat zou ons verteren. Daarom is Hij verborgen achter een tempel doek. Het heilige der heilige biedt een plek die in goddelijke nevel is gehuld, evenals Jezus in geheimenis in de baarmoeder werd geweven.
Heimwee naar het paradijs
Sinds de mens verstoten is uit het paradijs, leven wij in ballingschap met heimwee naar ons hemels thuis. Er is sprake van geestelijke droogte, we bevinden ons in een wereld van imitaties - die zich aan ons opdringen en onze aandacht proberen te grijpen. Net als in Blade runner, worden wij overspoeld met allerlei onbelangrijke aardse zaken: geld, lust, succes, faam. Het zijn onzinnige behoeften die amper vrucht zullen dragen. We leven in een wereld van zonde, die gekweld is met een geestelijke hongersnood.
In de bijbel lezen wij dat Adam en Eva door een engelwachter uit het hof van Eden worden geweerd, en de woestijn in worden gestuurd. De engel bewaart hier effectief de grens tussen mensen en God, en voorkomt dat de zondige mens (Adam) in het heilige komt. De engel is een tussenpersoon en fungeert in deze context als medium ('angelos' betekent letterlijk 'boodschapper'). Na de zondeval werd de scheiding tussen God en de mens alleen maar groter.
Gelukkig geeft de Bijbel een sprankje hoop op de terugkeer naar het paradijs. In de bijbel treffen wij het herhalend motief van onvruchtbare vrouw die tegen alle verwachtingen in een kind baart die de realiteit op zijn kop zet [5]. Zoals in Blade Runner het uitverkoren kind een nieuwe harmonische realiteit aankondigt en de wereld weer nieuw leven inblaast. Zien wij dat in de bijbel figuren als Elisabet (moeder van Johannes), Hanna (moeder van Samuel), en volgens bep. christelijke tradities Anna, de moeder van Maria, allemaal kinderen krijgen terwijl zij onvruchtbaar zijn
In Maria zien we hoe het probleem van de zondeval uiteindelijk wordt hersteld. De gebroken relatie tussen mens en God vindt genezing met de komst van het uitverkoren kind. Dit kind symboliseert de hereniging tussen God en de mens — een goddelijke verzoening, die door een huwelijk weer wordt samengebracht.
Maria maakte de ruimte voor God om door alle facetten van haar leven te werken. Evenzo, moeten wij een huis voor God bouwen in onze ziel. De geestelijke indringers bestrijden, en ons voedden met zijn woord. Zodat Hij onze werkelijkheid kan betreden.
De Mariabloem
De onvruchtbare wereld waarin weer nieuw leven ontspringt, is een motief dat niet alleen voorkomt in de bijbel, maar iets wat wij wij ook terugvinden in de natuur. In de Neggev woestijn, waar op het eerste gezicht alles dor en dood is. Zien wij dat bij voldoende regenval, de vlakte opfleurt met witte bloemen die uit de woestijngrond ontspruiten. De Jericho Roos, ook wel de Maria bloem genoemd, overleeft de droogteperiode door de takken naar binnen te krullen en een soort 'klauw' of barriere te vormen. De zaadjes zijn daardoor beschermd tegen knaagdieren en het extreme klimaat. Zodra de regen dan valt, zal de plant weer vrucht dragen. In dit fenomeen zien wij Gods werkende hand, waarover geprofeteerd is door Jesaja:
'De woestijn en de dorre plaatsen zullen vrolijk zijn, de wildernis zal zich verheugen en in bloei staan als een roos.' - Jesaja 35:1
Referenties
Jonathan Pageau (Published Feb 1, 2018) "Symbolism in Blade Runner 2049 | Finding the Pattern of Reality" https://www.youtube.com/watch?v=DPOQPkQCJoA
Cameron Dixon "Monsters on the Margins: The Symbolism of the UFO", Praxis of Man (Published June 13, 2023) https://thehistoriansmagazine.com/medieval-maps-and-marginalia-monsters-and-hidden-meanings/
Garret vanden Berg, The Symbolic World (Published May 7, 2022) https://thesymbolicworld.com/content/the-transformative-power-of-the-mothers-embrace
Dr Taylor Marshall, The Virgin Mary’s Womb as Ezekiel’s Closed Gate of the Messiah (Published Dec. 28, 2009) https://taylormarshall.com/2009/12/virgin-marys-womb-as-ezekiels-closed.html
Jonathan Pageau "From Barren Earth to Pure Land - The Nativity of the Mother of God" (Published Sept. 8, 2019) Link: https://www.youtube.com/watch?v=97ZBtT1i_FI
Opmerkingen