De Blinde Vlek van het Atheïsme
- Tjardo M
- 20 nov 2022
- 9 minuten om te lezen
Bijgewerkt op: 10 okt 2023
In de laatste video van CosmicSkeptic, verklaart de populaire atheïstische youtuber waarom de beroemde psycholoog Jordan Peterson een atheïst is, want - zo beargumenteerd hij - Peterson's definitie van God dekt niet de religieuze lading. Jordan benoemt immers niet dat God een superwezen is in de hemel en daarom kan hij geen theist zijn, aldus Alex. Echter in de video zaten m.i. een aantal typische moderne misconcepties over Religie, die mij inspireerde er iets over te schrijven:
Te beginnen met het idee van een man met grijze baard boven de wolken: is dit uberhaupt wel een juiste conceptie van God?
Het citaat van de Russische kosmonaut Yury Gagarin is denk ik treffend voor de denkfout waarin vele van ons zijn blijven hangen. Eenmaal hij terug was van zijn ruimtereis zei hij het volgende: “I looked and looked and looked, but I didn't see God.”
De tijd staat niet stil. De taal evolueert zich en mensen net zo goed. Zodoende raken wij meer en meer vervreemd van de oorspronkelijke betekenis. Het (post)modernisme zag daarom de kans schoon om het conceptuele landschap van Religie af te breken. Doormiddel van deze blog wil ik een poging doen om nieuw leven te blazen in eeuwenoude concepten.
1.2 Het Monolithische denken
De laatste eeuw is er sprake van een paradigma verschuiving. Wij gaan nu gebukt onder het monolithische denken van de moderne mens, die zich enkel beperkt tot de tastbare realiteit.
De Amerikaanse comediant Norm MacDonald heeft een interessante anekdote over de moderne perceptie, en hoe lastig het is om de wereld puur door deze "materiele bril" te zien:
“Er hing een schilderij aan de muur van onze salon. Daarin pakte een vrouw een overhemd van een waslijn. Ze had wasknijpers tussen haar tanden en het waaide, een jongen trok aan haar jurk. De vrouw zag eruit alsof ze haast had en het hele tafereel gaf me het idee dat zich net buiten het beeld volle, donkere wolken samenpakten. Maar dat was het niet. Het was verf. Dus besloot ik ter plekke om het schilderij te zien zoals hij werkelijk was.
Ik staarde lang en hard naar het ding en probeerde alleen de verf te zien. Maar het had geen zin. Het enige dat mijn ogen me wilden laten zien, was de leugen. Sterker nog, hoe langer ik naar de verf keek, hoe meer valse details ik me begon voor te stellen. De jongen huilde, alsof hij bang was, en de vrouw was zwakker dan ik eerst had gedacht. Ik gaf het uiteindelijk op. Ik begreep toen dat er een krachtige verbeeldingskracht voor nodig is om iets te zien voor wat het werkelijk is.” - Norm Macdonald, based on a True Story (vertaling)
Wetenschap en Religie zijn m.i.. niet met elkaar in conflict. Zij maken een ander soort claims over de waarheid. Wetenschap geeft een mechanische definitie waartegen religie ons iets verteld over de betekenis.
Als mensen kunnen wij onmogelijk het geheel aan feiten tot ons nemen. Het is daarom essentieel dat wij onze feiten kunnen ordenen a.d.h.v. relevantie (In cognitieve wetenschap noemt men dit relevantie realisatie).
Wij leven in een wereld van feiten, maar niet elk feit doet er toe..
Om te functioneren als maatschappij dienen wij een structuur te hebben waarin wij feiten kunnen ordenen. Helaas bedient de wetenschap ons niet met zo'n raamwerk. Zo'n structuur is iets waar wij consensus over moeten bereiken. Het is een grondbeginsel of een axiom, zoals je die ook uit de wiskunde kent. Uit deze axiom, vloeit vervolgens een wereldbeeld voort. Wanneer wij ons verbinden over dezelfde principes noem je dat religie (Oorspronkelijke definitie van Religio is verbinden).
1.3 De waterkoker
Het lijkt op het eerste gezicht op een paradox dat Wetenschap en Religie ons hele andere verklaringen geven voor een fenomeen. En toch betoog ik dat de wetenschap en religie verenigbaar zijn. Laat ik hiervoor een concreet voorbeeld gebruiken : Waarom heeft de waterkoker gekookt? (credit aan Tom van Hoogstraten)
Verklaring 1: De stekker van de waterkoker zat in het stopcontact. Daardoor is er een gesloten elektrisch circuit ontstaan. Dit heeft energie overbracht van lichtnet op de waterkoker, waardoor het warmteelement is geactiviteerd die ervoor zorgt dat de water moleculen gaan trillen, dit wekt warmte op. De temperatuur stijgt totdat het water zijn kookpunt heeft bereikt en de koker als gevolg afslaat.
Verklaring 2: Ik had zin in thee.
Beide antwoorden zijn juist, want het zijn geen concurrerende verklaringen. Zij zitten echter wel op een verschillend niveau: de één is mechanisch de ander persoonlijk. De wetenschap verklaard de werking van de waterkoker, maar geeft geen antwoord op de vraag waarom hij kookt. In hetzelfde kader kunnen wij spreken over de Big Bang: Het is zeker mogelijk dat het heelal ontstaan is door de Big Bang, maar een nog belangrijkere vraag is: waarom is het heelal dan ontstaan? Wat is de achterliggende oorzaak? (Wat is de Causa prima?)
De wereld is doordrongen met betekenis.
2 Onbewuste drijfveren
De wetenschappelijke methode is een machtig middel voor het verklaren van fenomenen. In de juiste handen kan het een glimps op de tastbare realiteit werpen. Tegelijkertijd zien wij dat de wetenschappelijke ontdekkingen ook een reflectie zijn van onze interesses. Deze interesses vinden hun oorsprong in het collectieve onbewuste.
Wij zijn ons vaak onbewust van de krachten die ons drijven...
De ideeën die zich in de krochten van ons collectieve gedachtepaleis schuil houden gaan ver terug in de tijd. Het zijn almaar terugkerende verschijningen die hun schaduw op ons afwerpen: ideologieën, complexen of passies die onze gedachten in beslag nemen. Zo zien wij bijv. dat recentelijk het Communisme weer de kop opsteekt in het Westen.
Gezien deze patronen intelligent en autonoom zijn (lees: overlevingsdrang), zou ik beargumenteren dat wij ze het best kunnen verstaan als superorganismen of hyperwezens. In de mythologie zien wij als het ware de avatars van het collectieve onbewuste (ookwel archetypen). Hun essentie wordt gevangen in deze goden representaties.
2.1 Egregores
Op social media zien wij tevens hoe deze entiteiten manifest worden. Wij kennen allemaal het fenomeen van echo kamers: hieruit blijkt dat wij ons als mensen makkelijk laten beteugelen door superorganismen. B. J. Campbell betoogde dat er zogenaamde Egregores bestaan. Dit is een van oorsprong occult idee dat slaat op een non-fysieke entiteit die ontstaat uit een collectief van mensen. Hij ontdekte dat wij mensen participeren in zogenaamde sociale algoritmes. Wanneer wij bijv. door onze insta- of facebook feed heen werken dan kiezen wij zelf of wij de informatie liken of delen. Maar dat selecteren is precies wat een neuron doet in het brein, wanneer ideeën propageren of viraal gaan dan lijkt het sprekend op een hersengolf; in het verlengde hiervan kunnen wij een voorstelling maken van superorganismen, wiens bewustzijn zich uitstrekt over meerdere individuen.
Klassieke religies waarschuwen ons al vele eeuwen voor de verschijningen van deze superorganismen (lees: boze geesten of hemelse overheden). Echter, het secularisme verwerpt het bestaan van deze abstracte entiteiten omdat het gelooft dat de mens aan de top van de hiërarchie in bewustzijn staat. Dit is naar mijn mening een zorgwekkende ontwikkeling. Deze aanname is m.i. een gevaarlijke vorm van zelfdeceptie, want voordat wij er erg in hebben worden wij een instrument van zo'n hyperwezen.
Van tijd tot tijd interacteren wij al met hyperobjecten (economie) en hyperwezens (grote bedrijven, de volksgeest). Hyperwezens dragen vele gezichten en manifesteren zich door de tijd heen. Gezien de verscheidenheid in manifestaties van deze wezens, is het nuttig om te weten hoe wij de essentie kunnen herkennen.
3. De twee parallelle werelden
Een belangrijke bron aan kennis over dit soort fenomenen, vinden wij terug in de bijbel. De bijbel is rijk aan universele patronen. Het getuigt van fenomenen die wij - zelfs vandaag de dag in onze eigen levens - zien manifesteren. Religie werpt een licht op de onzichtbare realiteit van deze complexe patronen.
Mensen die in staat zijn een tipje van de sluier op te lichten noemen wij profeten. Zij herkennen de patronen, voor wat ze zijn, en kunnen met grote zekerheid voorspellen hoe deze patronen in de toekomst zullen aflopen.
Plato zinspeelde met het bestaan van twee parallelle werelden: één van afspiegelingen (zichtbare wereld) en één van archetypes & patronen (onzichtbaar). Zo heb je bijv. een ultieme versie van een stoel. In de tastbare wereld zien wij enkel de verscheidene vormen waarin het principe zich manifesteert: barkruk, sofa, poef etc... Elke manifestatie heeft afwijkingen, maar wij herkennen haar overstijgende essentie. Wij zien de stoel voor wat het is, omdat het nut voor ons heeft.
De structuur van een stoel bestaat uit losse & afzonderlijke onderdelen: stoelpoten, bekleding, rugleuning. Desondanks zien wij deze verzameling van onderdelen als één object, dit brengt ons bij het volgende aspect in patroonherkenning: Patronen kunnen ook zelf weer participeren in hogere ontologische patronen. Zo kan een stoel onderdeel uit maken van een huis, het huis weer van een stad, de stad van een land enzovoorts. Op deze wijze strekken de patronen zich uit over meerdere niveaus. Ze zijn als het ware gerangschikt in een zogenoemde ontologische hierarchie. In het verlengde hiervan, kunnen wij beredeneren dat wij aan de top van de hiërarchie een principe vinden die logischerwijs alles omvat.
Een ander woord voor dit allesomvattend, alomtegenwoordig principe is God (tevens de summum bonum). Het is belangrijk om te beseffen dat God, via deze wijze, door de natuur heen werkt. De misvatting van Alex (CosmicSkeptic) is dat God slechts een 'bovennatuurlijk' wezen is, maar het tegendeel is eerder waar: God staat in relatie met de werkelijkheid zoals die zich voor onze ogen ontvouwt. Hij werkt juist door de natuur heen.
3.1 Spiegelen aan een ideaal
Religie betoogt dat men in relatie staat met de waarheid door zich the richten op het hoogste principe: God (zoals manifest in Jezus). De bijbel bedient ons d.m.v. Jezus met een ideaal waaraan wij ons kunnen spiegelen.
Als mensen zijn wij afhankelijk van een ideaal buiten de tastbare wereld, want zoals de wet van David Hume beschrijft: kunnen wij geen gevolgtrekking opmaken voor normen en waarden uit wetenschappelijke feiten alleen (De beruchte : "is & ought" kwestie). De wetenschap geeft ons daarom geen conceptueel landschap van goed en kwaad.
3.2 Gebrek aan rolmodellen
Vanuit een platonisch denkkader kan je beargumenteren dat christenen altijd een imperfecte afspiegeling zijn van de zuivere vorm in Jezus. En dat is iets wat wij ook in onze wereld aantreffen: een schaarste aan rolmodellen. Er is bij veel christenen sprake van hypocrisie als het gaat om het belichamen van dit ideaal. Geen wonder dat de kerken leeglopen. De Duitse filosoof Friedrich Nietzsche deelde dit sentiment en schreef treffend:
Er is maar één christen en hij stierf aan het kruis
Naderhand is er geen plaats meer voor God in de maatschappij. Het vacuum dat ontstaat wordt tegenwoordig opgevuld met substituten, en de vraag is welk ideaal - of welk hyperwezen -als eerst de overhand in ons leven krijgt (denk aan rijkdom, roem, carriere). Want nu wij eenmaal het concept van hyperwezens hebben verworpen, worden wij vroeg of laat slachtoffers van zelfdeceptie, en laten wij ons beteugelen door deze 'lagere' principes; Dan geven wij handen en voeten aan het ideaal wat zij representeren.
4. Realiteit of fictie?
Hoewel ik het belang van religieuze wijsheid heb benadrukt in bovenstaande hoofdstukken, blijft er nog 1 prangende vraag onbeantwoord: is dit een bijproduct van de menselijke psyche of bestaan deze zuivere vormen & entiteiten ook buiten mensen om? Dit is iets waar de meningen over verdeeld zijn.
Plato (evenals vele christenen) veronderstelt dat de parallelle werkelijkheid onafhankelijk van de mens kan voortbestaan. Maar het modernisme plaatst de mens liever in het middelpunt en maakt de presuppositie dat de realiteit zich beperkt tot de zichtbare wereld. Persoonlijk geloof ik echter dat de bron van ideeën en inspiratie eerder buiten dan binnen onszelf ligt.
Wat mij betreft zijn de vormen vergelijkbaar met wiskundige formules: het is de code van de realiteit. Het is ridicuul om te beweren dat mathematische formules enkel binnen de menselijke perceptie bestaan. Welnu, ik betoog dat het net zo ridicuul is te geloven dat de vormen en ideeën enkel in onze psyche bestaan. In andere woorden: gegeven dat mathematische formules buiten de mens om kunnen bestaan, kunnen de zuivere vormen en ideeën evengoed buiten het menselijke bewustzijn bestaan.
5. Conclusie
Hier in het seculiere westen lijden wij aan een babylonische spraakverwarring. Er bestaan vele misconcepties over religie, en zodoende worden veel religieuze ideeën verworpen. In plaats daarvan wordt het heil nu bij de wetenschap gezocht. In het kader van: 'Follow the science'. De waarheid is naar mijn mening echter niet exclusief in de tastbare realiteit te vinden. Waar wetenschap een mechanische definitie geeft van de fenomenen, verklaart Religie juist de achterliggende betekenis.
Religie getuigt van het bestaan van complexe fenomenen die zich - zelfs vandaag de dag - manifesteren in onze eigen levens. Het verstaan van deze fenomenen vereist een diepgravend onderzoek in eeuwenoude concepten, vandaar dat ik een blogreeks ben gestart waarin ik mij buig over manifestaties in de hedendaagse tijd.
Tot slot, zou ik iedereen willen uitdagen om eens uit de tijdsgeest te stappen, door bijv. de klassieke denkers en filosofen te raadplegen. Pas toen ik Plato begon te lezen, realiseerde ik mij hoe erg het modernisme mij in zijn greep had. Ik hoop dat dit stuk een licht werpt op de relevantie van religie en dat ik heb mogen bijdragen aan het deprogrammeren van het moderne gedachtegoed.
Persoonlijke noot
Als je net als mij rationeel bent ingesteld, dan hoop ik dat deze blog een bevestiging mag zijn dat religie niet alleen maar iets zweverigs is. Maar dat het religieuze landschap - van hemel & aarde - zich voor onze ogen ontvouwt. Het is en blijft een kunst om deze patronen te herkennen, maar ik denk dat deze vaardigheid in het bijzonder is weggelegd voor mensen die graag mentaal geprikkeld worden. Profeten, die de waarheid aan het licht willen brengen.
Opmerkingen