Het Koning Archetype

De ideale koning belichaamt verschillende eigenschappen tegelijkertijd: hij is zowel een rechter als redder; in staat om te straffen maar ook genade te tonen. Hij regeert, maar dient ook de bevolking. Hij luistert naar anderen, maar laat niet over zich heen lopen. De koning bouwt zijn koninkrijk- en is waakzaam voor de excessen aan beide kanten. In plaats van één kant te kiezen, zoekt hij naar de balans - een leefbare harmonie tussen de verschillende extremen in: hier bouwt hij zijn koninkrijk.

Koning Arthur liet een ronde tafel maken zodat iedereen kon deelnemen aan zijn glorie.

De juiste koning bewerkstelligt zijn harmonie door heldere regels op te stellen en een duidelijke visie en orde te creëren. De koning bepaald de grenzen en inhoud van zijn werkelijkheid. Hij verzameld vertrouwelingen om zich heen mee, om te delen in zijn glorie. Dit beeld zien wij terug bij Koning Arthur die zijn ridders laat plaatsnemen aan een ronde tafel, als zijn gelijken.

De koning bouwt verder muren op om zijn koninkrijk te beschermen tegen aanvallen van buitenaf, maar tegelijkertijd houd hij het contact met buitenwereld door handelsroutes te leggen. Ook stuurt hij zijn dienaren/ridders regelmatig op pad met een bepaalde opdracht of Queeste. Hij bemoedigt de ridders om op een reis van zelf ontdekking te gaan, en hun verzamelde schatten mee terug te nemen zodat zij het koninkrijk kunnen verrijken.

Koning als beschermer

De ideale koning doet niet de dingen voor zichzelf, maar ten gunste van anderen. Hij is een leider, die zorgt dat hij sterk is - niet omdat hij er zelf aantrekkelijker van wordt - maar omdat hij de zwakkeren onder zijn hoede wil nemen. De koning is een beschermer, hij heelt hun wonden, en geeft ze orde en handvaten zodat zij zich verder kunnen ontwikkelen.

Er bestaat een misvatting dat een koning de vrijheid wegneemt van anderen. Veel mensen denken dat de koning je tot een slaaf maakt, door restricties op te leggen. Maar dat hoeft niet, bepaalde restricties kunnen je uiteindelijk meer vrijheid opleveren: omdat zij bijv. bepaalde begeertes indammen. Ter illustratie; ik bereidt elke dag exact dezelfde lunch voor, omdat ik mij niet wil laten verleiden tot een ongezonde hap uit het cafe.

Koning neemt verantwoordelijkheid

De schrijver J.R.R. Tolkien heeft als één van de beste het ideaal van de koning afgebeeld. Uit het boek In de ban van de ring treffen wij het personage Aragorn aan. Als Aragorn zou willen zou hij de troon van Minas Tirith ieder moment kunnen bestijgen door zich te beroepen op zijn erfrecht. Maar dit doet hij niet, want hij weet dat hij meer kan betekenen door Frodo en de andere hobbits te beschermen. Hij zet notabene zijn eigen leven op het spel, als afleidingsmanoeuvre zodat Frodo extra tijd heeft om de ring te vernietigen.

Aragorn weet dat hij de mensen beter kan dienen door zich in de strijd te mengen i.p.v. de troon te bestijgen

De vernietiging van de ring is de belangrijkste prioriteit voor Aragorn. Zijn grootvader Isildur had al eens eerder geprobeerd de ring te vernietigen, maar hij faalde omdat de verleiding tot machtsvergrijpen te groot was. In de ring lag namelijk heel veel kracht verborgen.

Gezien Isildur zijn taken als koning had verwaarloosd, lag er nu een groot schaduw over het rijk. Gondor werd bedreigd door groteske trollen (orks); die zich links en rechts manifesteren en de wereld van de mens trachtte te vernietigen.

Ook Aragorn worstelde met dezelfde verleiding als zijn grootvader, maar in tegenstelling tot Isildur handelde hij er niet naar. Sterker nog, hij bracht eerherstel aan zijn familie naam, die bevlekt door het gitzwarte verleden. Hij was immers in staat om zijn koninkrijk - te redden - van de ondergang die haar teisterde: hij besloot het kwaad namelijk direct te confronteren. Want hij opende de aanval op de voltallige legermacht van Sauron, zodat Frodo meer tijd had om de ring te vernietigen. In dit gevecht draagt hij het zwaard van Isildur met zich mee. Op die wijze vervult zijn grootvader nog indirect een rol bij de verlossing van Midden aarde. Eenmaal de duistere heer verslagen is, wordt Aragorn geprezen om zijn moed en wordt hij benoemd tot koning van Gondor.

Het verhaal van Aragorn is vergelijkbaar met Jezus uit de bijbel die de schaduw over de mensheid wegnam. Wij worden in ere hersteld, de weg tot het eeuwige is voor ons vrijgemaakt.

De zware kroon

Het is zwaar voor een mens om de volledige verantwoordelijkheid te dragen. Daarom zien wij dat veel geboren leiders, liever niet de leidende taak op zich nemen.

'Onrustig is het hoofd dat een kroon draagt' - William Shakespeare, Henry IV part 2

In Exodus, lezen wij dat Mozes ook worstelt met de verantwoordelijkheid om Israël te besturen. Zijn schoonvader waarschuwt hem daarom om zijn taken verder te delegeren, wat Mozes vervolgens ook doet: hij stelt richters aan.

In de realiteit zien wij ook dat macht zich vaak weer scheidt en onderverdeelt over verschillende mensen, met ieder hun eigen dossier - om te heersen over een fractie van de werkelijkheid. Door de tijd heen heeft dat zich geopenbaard in het idee van trias politica: waarin de rechterlijke- wetgevende en controleren macht gescheiden dienen te worden om het functioneren van de staat te bewaken.

De Tiran

De schaduwzijde van de koning is de tiran (Hans Thoma - Jupiter (1910))

De schaduwzijde van de koning is de tiran (excess aan orde). Deze dreigt ieder moment aan het licht te komen, wanneer de koning het advies van zijn raadsheren of zijn volgelingen te gade slaat. De koning wordt obsessief , of laat zich door begeerte aan parten spelen. Dit laatste zien wij bij David wanneer hij verliefd wordt op de getrouwde Batseba. Hij laat haar man vechten aan de frontlinies, een rol die de koning eigenlijk opzichzelf zou moeten nemen. David hoopt hierbij dat haar man sterft en het huwelijk daardoor wordt verbroken.

Elke tiran heeft gelukkig de potentie tot het terugkeer van de koning. Wij zien dit bij David die de berisping van profeet Nathan (een afgezant van God) ter harte neemt, en de fouten van zijn acties inziet en wil herstellen.

Het terugkeer van de koning motief zien wij ook bij koning Arthur, van wie het gezegd wordt dat wanneer Engeland hem het meest nodig heeft, hij zal terugkeren uit zijn graf. Verder heb je in Istanbul de legende van de gemarmerde koning, die onder de gouden poorten van Constantinopel verblijft totdat hij de roeping van God krijgt om de stad en het oude Byzantium te bevrijden van de gevestigde orde.

Motief: terugkeer van de koning

De gemarmerde koning (Constantine XI) zal terugkeren op Gods bevel om het oude Byzantium te bevrijden

Als de wereld op zijn kop staat, dan manifesteert zich de koning van de zonde. Het is dan als het ware een trol die in de troon zetelt. De ware koning verbergt zich, en werkt vanuit de achtergrond. We zien het motief veelvoudig terug in de geschiedenis en fictie: David vluchtte naar het land van zijn vijanden, Aragorn ging naar de Shire, Remus en Romulus begaven zich in de wildernis, Jozef begaf zich in Egypte en Jezus evenzo,

In het verlengde hiervan zien wij dat de koningen vaak niet herkend werden voor wie ze waren: Aragorn stond bekend onder de naam Stapper, David werd als dwaas bestempeld en Jozef werd gezien als Egyptenaar.

Wanneer het vorstendom wordt afgesneden, zien wij dat deze later altijd weer ergens anders op duiken. Neem bijvoorbeeld Troje: Na de vernietiging van Troje, doken de Trojanen op in Engeland. De Romeinse keizer Constantijn is een nazaat van deze trojanen en een belangrijk overgangskarakter in de geschiedenis: want hij bereikt het om de afstammelingen van Trojanen (vader) en de Grieken (moeder) onder één kroon te verenigen. Hij is tevens de eerste (Christelijke) koning, die christenen en heidenen verenigt.

Een ander voorbeeld waarbij wij zien dat een afgesneden autoriteit later weer opduikt is in het verhaal van Jozef. Jozef werd verstoten door zijn eigen broeders (afgesneden), en verkocht als slaaf aan Egypte. Maar in dit vreemde land groeide hij uit tot een groot gezaghebber. Uiteindelijk mocht hij zelfs de positie van onderkoning bekleden. Vanuit deze rol zorgde hij uiteindelijk voor het behoud van zijn volk en verenigde hij de Israëlieten met de Egyptenaren. Het is wederom de terugkeer van de koning motief dat zich de ronde doet in zoveel verschillende historische verhalen en legenden.

De stroman

Het meest tragisch is als een koning niet zijn verantwoordelijkheid neemt. In dat geval krijgen wij het tegenovergestelde van een tiran: de marionet of de stroman. Waarin de koning geen beslissingen durft te maken. Hij is onzeker, en maakt continue excuses. Of hij is puur ondergeschikt aan een andere machthebber, een soort doorgeefluik voor een tiran, heks of nog erger, een draak. Het verhaal van Sint Joris bedient ons met het beeld van een stroman: daar offert de koning de kinderen uit het dorp op aan de draak. Een ander goed voorbeeld is de koning Theoden van Rohan die werd gemanipuleerd door Saruman via Wormtongue.

Game of Thrones

Wanneer de zwakte of schaduwzijde van de leider geopenbaard is , kan het verleidelijk zijn om zelf een gooi naar de troon te doen. Echter, kan een leider niet zomaar worden vervangen. Die boodschap ontdekken wij in het eerste boek van Samuel. Daarin staat dat Israel's koning Saul corrupt is geraakt en er in het geheim al een nieuwe koning is gezalfd: namelijk David. Deze krijgt niet veel later de mogelijkheid om Saul te doden, maar weigert dit te doen. In plaats daarvan snijd hij slechts een stukje van zijn mantel. Ondanks dat Saul hem meermaals heeft geprobeerd te vermoorden, begrijpt David dat een wraakactie niet de juiste weg tot de troon is. Daarin schuilt verborgen wijsheid die in de geschiedenis helaas vaak genoeg genegeerd is. Het Byzantijnse rijk bijvoorbeeld werd gekenmerkt door keizers die ten val kwamen door hun dienaren.

Toekomstig koning David spaart Saul, en snijdt enkel een deel van zijn mantel af

Het probleem ontstaat in feite al bij de eerste coup pleger: zodra iemand de troon bestijgt op illegitieme wijze, ontketent zich een machtsstrijd. Hij opent dan immers de deur voor andere machtsbeluste rebellen zoals hij. Het is haast onmogelijk om daarna nog de kroon binnen de familie te houden.

David begrijpt dit patroon van machtswisselingen: Je wilt je tegenstander (bijv. Saul) niet doden omdat je daarmee in feite jezelf al doodt. David slaagt erin met die kennis te leven; hij doodt Saul niet want hij weet dat hij moet wachten tot hij de positie ontvangt van God, net zoals Adam en Eva werden verondersteld te wachten op de vrucht van kennis in het hof van Eden (maar in plaats daarvan te vroeg naar de vrucht grepen en de zondeval/de dood over zich afriepen).

David is een meester in het verstaan van deze cyclus. Hij begrijpt niet alleen hoe de patronen van macht werken, hij handelt er ook naar. Verder in Samuel lezen wij bijv. dat hij zich op een gegeven moment aansluit bij zijn vijanden - de Filistijnen, zodat hij hun kracht kan benutten tegen het koninkrijk van Israël (waar Saul op dat moment heerst). De ware koning is immers ten alle tijde in volledige controle: en benut een verandering in het speelveld.

Wellicht lees je deze blog en wens je net als de koning meer controle te hebben over jouw situatie: 'Wat is er eigenlijk voor nodig om koning(in) te worden?'

Symbolische identificatie met de koning

De film 'The Kings speech' geeft ons antwoord op deze vraag aldus Julian de Medeiros[5]. Wij zien in deze film hoe Albert groeit in de rol van koning (George IV) . Albert had nooit de wens om koning te worden, echter nadat zijn broer door een buitenechtelijke relatie afstand van de troon deed, kon hij niet anders. Albert worstelt in zijn eerste jaren: hij lijdt aan een terugkerend stotteren, waardoor hij de rol van koning fysiek niet kan vervullen.

De filosoof Jacques Lacan zou de kwestie van Albert diagnosticeren als een probleem van symbolische zelfidentificatie. De man die een koning wil worden moet één barrière overwinnen, namelijk zijn spraakgebrek. Hij moet leren spreken op een manier die bij een koning past: hij moet vertrouwen uitstralen vanuit zijn positie. Volgens Lacan is de ware dwaas - de koning die gelooft dat hij zelf daadwerkelijk koning is. Met andere woorden, de gewone man moet, om koning te worden, een levende idioot worden die gelooft in zijn eigen symbolische identificatie.

Alberts' logopedist neemt plaats in de troon om de koning te helpen in zijn proces tot symbolische zelfidentificatie (The Kings Speech, 2010)

George was bang dat mensen hem niet serieus zouden nemen en schakelde daarom de hulp in van een logopedist, een doodnormale burger. Deze logopedist, die zelf geen koning is - moest geloven in de monarchie zodat de koning in zijn eigen roeping zou geloven om zijn rechtmatige positie in te nemen. Er zat echter niet veel vordering in, want George bleef stotteren.

Tot op een gegeven moment de logopedist voor een andere aanpak kiest: wij zien dat hij voor een fractie van een seconde, zelf op de troon plaatsneemt. Tot ergenis van de koning: 'hoe kun je als gewone burger op de troon zitten die voor mij - via goddelijk recht- bestemd is'. Het is precies in deze uitbarsting dat de koning niet langer meer stottert, dat hij zich geïdentificeerd heeft met zijn symbolische positie van koning.

Koning George VI: Met goddelijk recht, als het moet. Ik ben uw koning. Lionel Logue: Nee, dat ben je niet. Dat heb je me zelf gezegd. Je zei dat je het niet wilde. Waarom zou ik mijn tijd verspillen met luisteren...? Koning George VI: Omdat ik het recht heb om gehoord te worden! Ik heb een stem!

De Dame van het Meer schenkt Arthur het magische zwaard Excalibur en bevordert daarmee de symbolische identificatie van de koning (Emily Cheeseman - Lady of the Lake)

Bepaalde artefacten kunnen de symbolische identificatie van een koning bevorderen, denk aan koningsgeschenken, of andere tekenen van erfenis: zoals Excalibur uit het verhaal van Koning Arthur. In het geval van Excalibur betreft het de Dame van het Meer, die het zwaard prijsgeeft. Zij komt als het ware uit het water opdoemen, en dit illustreert een punt wat de filosoof Slavoj Zizek dikwijls aankaart: namelijk dat macht niet alleen van boven komt.

Integendeel, het zijn vaak de mensen van onderaf, zoals de logopedist, die de macht in stand houden door hun geloof in de autoriteit te houden. Zij schenken namelijk hun aandacht aan de persoon in kwestie. Lacan gebruikt de relatie tussen een vader en een zoon als voorbeeld: Ook al wordt de vader in zijn dagelijks leven, op het werk, vernederd. Toch zal hij proberen de illusie van symbolische autoriteit voor zijn zoon in stand te houden. Volgens Lacan is de zoon zich bewust van het feit dat zijn vader niet almachtig is, maar toch houdt hij het noodzakelijke geloof in stand dat zijn vader de baas is.

Waar ik van mening verschil met Zizek, is dat hiërarchie m.i. in twee richtingen werkt: de koning ontleent zijn identiteit zowel aan het hemelse ideaal van boven, als het geloof die hij van zijn burgers ontvangt. Het is net als bliksem: om bliksem te vormen en de aarde te raken, moet er lading worden opgebouwd in zowel de wolken (bovenaf) als ook een negatieve lading in een object op de grond (onderaf). Uiteindelijk is het fenomeen het resultaat van wisselwerking tussen hemel en aarde.

Neem de regie in handen

De King's speech, en specifiek het verhaal van Albert, bedient ons verder ook met een belangrijke les in assertiviteit. De ideale koning is gedreven om zijn autonomie te behouden, hij laat zich niet beteugelen. Hij is iemand die de regie over zijn leven neemt. Het koningsbeeld is een hemels ideaal waar wij naar toe mogen werken.

Groeien in het koningsbeeld, betekent je eigen stem ontdekken.

Meestal begint de ontwikkeling van assertiviteit met een morele intuïtie of een emotie die men tot op het bot verroert. De psycholoog Jordan Peterson verstrekt daarom aan introverte clienten het advies om alles op te schrijven wat hen boos maakt. Dit resulteert dikwijls in een waslijst aan irritaties: waaronder veel onzinnige- maar ook wel een aantal terechte punten van frustratie. Bijv. dat er sprake is van misbruik of dat ze zichzelf misbruiken.

Koning Baldwin IV in Kingdom of Heaven (2005)

Koning Boudewijn IV uit Kingdom of Heaven bemoedigt ieder mens om de regie over zijn eigen ziel weer terug te nemen:

"Een koning kan een onderdaan bewegen, een vader kan een zoon opeisen, maar onthoud dat zelfs als degenen die jou drijven koningen of machthebbers zijn, je ziel alleen in jouw bezit is. Wanneer je voor God staat, kun je niet zeggen: "Maar anderen hebben mij gezegd dit te doen." of dat, "een oprechte houding op dat moment niet gelegen kwam." Dat is niet voldoende. Onthoud dat."

- Koning Baldwin IV in Kingdom of Heaven

Koning der koningen

In het boek "King, Warrior, Magician, Lover" van Robert Moore, wordt de koning geplaatst in het midden van de pysche. De koning bepaald het raamwerk van waaruit je de wereld ordent en categoriseert. Hij bepaald het narratief. In dat opzicht is de koning als een zon, hij brengt dingen aan het licht, en bepaald zodoende waar wij de aandacht op vestigen. Wij (onze Ego) zijn als de planeet, die eromheen draait. Evenals de planeet niet centraal staat in een sterrenstelsel maar de zon, moet je volgens Moore je ego ook ondergeschikt stellen aan dit ideaalbeeld. Want de koning getuigt van een hogere wil/ doel.

Het gaat namelijk fout wanneer de Ego zichzelf afzonderd van de koning, dan denkt de ego dat het zelf de koning is, in plaats van een volgeling. De ego is dan als het ware in de zon gevallen - denk aan Icarus. De hele psyche destabiliseert in dat geval. Dit is de mythologische opstand in de hemel, die in zoveel mythen wordt beschreven, maar dan nu op psychologisch vlak. Het omschrijft namelijk het moment dat een opkomende god probeert de troon van de hoge God te grijpen (We herinneren ons het verhaal van Satan die poogt om God omver te werpen).

Wanneer wij met deze observatie van Moore in gedachten naar het verhaal van Jezus kijken, treffen wij ook een aantal gelijkenissen. Te beginnen met de iconografie van het kruis, het kruis ontleent zich als het punt waar hemel en aarde samenkomen: Jezus is de mediator, hij is de koning die de mensen verenigt onder dezelfde idealen, normen en waarden.

Jezus wordt echter niet als koning herkend. Integendeel hij wordt bespot en gemarteld. Hij krijgt een doornen kroon en wordt benoemd tot de koning der joden. Uiteindelijk is het echter, tegen alle verwachtingen in, Christus's offer die het Romeinse rijk weet te veroveren. Jezus bepaald de werkelijkheid om zich heen, hij is het begin & het einde. De alpha en de omega. Er is geen beter beeld van een koning, dan het beeld waar Hij ons mee bedient.

Bronnen;

5. Julian de Medeiros, Guide to Žižek: On ‘The King’s Speech’ https://www.youtube.com/watch?v=h_nptnlmpXc