Hoe ontsnap ik uit Plato's Grot?

Leugens, verkeerde verwachtingen, passies en driften kunnen onze gedachten aan banden leggen: en ons wereldbeeld vertroebelen. Het bewustzijn kwijnt weg wanneer mentale constructies ons te veel afschermen voor nieuwe perspectieven vanuit het onbekende. Voor wij er erg in hebben begeven wij ons in een droom: een gefabriceerde werkelijkheid.

Het oog van Horus was bepalend voor de koers die het Egyptische koninkrijk zou varen.

Het zijn de objecten en idealen waar wij onze aandacht op vestigen die onze realiteit bepalen. Dit idee vinden wij al terug bij de oude Egyptenaren. Een van hun voornaamste goden: Horus, zou volgens de vertellingen zijn oog hebben geschonken aan Osiris om hem weer aan de macht te helpen. Dit getuigt van het principe dat onze werkelijkheid of ons rijk bepaald wordt door datgene waar wij aandacht aan schenken.

Televisie in ons hoofd

Ik verwijs verder graag naar David Lynch: die stelt dat we heel goed in staat zijn onze eigen fantasieën te creëren. Wij hebben als het ware een soort televisie in ons hoofd en bouwen voor onszelf kaders waaruit wij de realiteit ordenen. Wij produceren een verhaal waaraan wij onze identiteit en wereldbeeld ontlenen.

De film Mulholland Drive [1] bedient ons met een concreet voorbeeld. Hier worden wij als kijkers ernstig bedrogen door de hoofdpersoon: Diane. Zij koesterde de wens een beroemde actrice te worden, maar was hier nooit in geslaagd. Haar vriendin Camilla daarentegen bereikte wel het gewenste succes. Jarenlang had zij een vaste relatie met haar vriendin, totdat zij haar dumpte voor iemand anders. Dit maakte Diane furieus, in een opwelling stuurde zij een huurmoordenaar op haar vriendin af.

Volgens David Lynch hebben wij als het ware een soort televisie in ons hoofd

In nasleep van deze vreselijke daad, plaagde het geweten van Diane haar gedachten. De consequenties van deze vreselijke daad weegde zwaar op haar ziel. In een laatste poging het aangetaste zelfbeeld te redden, had haar geest daarom een fantasie ontwikkeld: waarin zij compleet onschuldig was, de huurmoord mislukte, en haar carriere werd gesaboteerd door schaduwmachten (i.p.v. persoonlijk falen).

Als publiek worden wij meegesleept in de fantasie van Diane, wiens geest compleet bevangen is door de dromen opgedient door het onderbewuste.

Inception's limbo: wat betekent het om verdwaald te zijn

De diepste laag van onderbewuste wordt in Inception uitgebeeld met het dromenrijk Limbo [2]. Het is een dimensie waar de dromer zijn diepste verlangen kan manifesteren, maar die de geest ook gevangen kan nemen, doordat hij het besef verliest dat de gecreëerde wereld niet de werkelijkheid is. Dit overkomt ook de hoofdpersoon Cobb en zijn partner Mal: ze raken beide verdwaald in Limbo.

Limbo symboliseert hoe wij verdwaald kunnen raken in onze eigen gedachten. Het doet denken aan de Queeste voor de Heilige Graal, die ertoe leidde dat vele ridders verdwaalt raakte in het donkere woud.

Diep in de krochten van de geest, trof Cobb echter een artefact aan die wees op het bestaan van een overstijgende realiteit: namelijk een eeuwigdraaiende tol. Het is een soort portaal, die toegang biedt tot een verborgen waarheid. Het is zijn uitweg: een heilige graal.

Minotaurus: Wachter op de Drempel

Eenmaal terug in de echte wereld, wordt Cobb ingeschakeld door de Japanse zakenman Saito. Hij geeft Cobb de opdracht om een saboterend idee te planten in het onderbewuste van zijn grootste concurrent. Cobb aanvaard dit aanbod, en rekruteert een college student genaamd: Ariadne, zij krijgt de opdracht om het ontwerp van de droom te bepalen.

Gedurende de film is het Ariadne die Cobb op het juiste spoor wijst, want alleen zij weet hoe het doolhof in elkaar steekt. Het verhaal vertoont daarin gelijkenissen met de mythe van Theseus en de Minotaurus. In plaats van een Minotaurus met beestachtige eigenschappen, die de onbewuste schaduwzijde van Theseus belichaamt. Is het nu de onderbewuste schuld projectie van Cobb, die zich manifesteerd als zijn overleden echtgenoot Mal. Net als Theseus moet Cobb zijn schaduw (de Wachter op de Drempel) overwinnen, Ariadne begeleidt hem in deze missie.

De Minotaurus symboliseert de schaduwkant van onze psyche die de weg tot een verrijkt bewustzijn verhinderd. Voor Theseus hield dit in dat hij zijn beestachtige driften en lusten moest overwinnen. (Antipodes, Vesselin Vassilev 2004)

In het werk van David Lynch zien wij dat karakters vaak een schaduwkant bezitten die de weg tot een verrijkt bewustzijn verhinderd. In de cult serie Twin Peaks [3] treffen wij FBI Agent Dale Cooper, die in een poging een mysterie op te lossen, toegang hoopt te verkrijgen tot de overstijgende waarheid bij de 'White Lodge' (een soort hemel). Voordat hij deze echter kan betreden, moet hij eerst door de 'Black Lodge' waar hij de schaduwzijde van zijn persoonlijkheid (Mr C) moet overwinnen. Evenzo lezen wij in de goddelijke komedie [4], dat Dante door de hellevuren moest trekken om gelouterd te worden van zijn zondige natuur voordat hij de hemel (Paradiso) kon betreden.

De reis door het onderbewuste is niet zonder gevaren. Evenals de ridders die verdwalen in het woud, raakt crew lid Saito het spoor compleet bijster na een incident met Mal. Saito raakt vast in Limbo.

Hoe worden wij weer bewust?

Wanneer Cobb uiteindelijk Saito's ingebeelde werkelijkheid betreed, wordt dit hem niet in dank afgenomen. Saito is skeptisch en wantrouwend, hij laat zijn bevrijder Cobb in de boeien slaan. Wat wel een tikkeltje ironisch is, gezien het in feite Saito zelf is die gevangen zit. We kunnen de schuld echter niet volledig op Saito afschuiven, want de boodschap van Cobb - dat Saito's realiteit slechts een droom is - is an sich tamelijk absurd.

Saito is gevangen in zijn zelf geproduceerde illusie wanneer Cobb hem aantreft in Limbo (Christopher Nolan, Inception (2010)).

Pas wanneer Saito zich over de tol buigt, daalt het besef dat zijn oorsprong - niet in de droom wereld ligt - maar daarbuiten.

De eeuwige tol herinnert hem aan zijn ware identiteit.

Net als Saito mogen wij ons geruststellen, dat de overstijgende werkelijkheid af en toe binnendruipt (bijv. in de vorm van een tol), ongeacht hoe diep onze geest gevangen zit in de schijnwereld.

Vaak is er een absurde ervaring voor nodig om denkkaders te doorbreken. Als er iets in het beeld komt dat niet in het verhaal past, dat wij moeilijk kunnen beredeneren dan duidt dit op een verborgen narratief dat getuigt van een transcendente realiteit. Denk aan een pratende ezel (Bijbel), een afgesneden oor (Blue Velvet), een blauw kluisje (Mulholland Drive), een losgeraakte spotlight (The Truman Show), of een boodschap vanuit de "onderwereld" (Silent Hill).

Omdat de gevangene enkel bekend is met de muren van zijn zelf gefabriceerde werkelijkheid, zal hij krachten van buiten ervaren als compleet irrationele- en soms zelfs bedreigende verschijningen: want het stelt onze ideeën en verwachtingen op de proef. Denk aan de discipelen die in de storm Jezus van schrik aanzien voor een geest, omdat zij in de veronderstelling waren dat hun Rabbi niet over het water zou lopen.

Het is echter essentieel dat deze fenomenen aanstootgevend zijn. De absurde verschijningen helpen ons namelijk om af te rekenen met de verkeerde denk kaders, en zodoende uit Limbo (ofwel Plato's grot) te ontsnappen. Denk aan Truman die door een losgeraakte spotlight beseft dat hij in een schijnwereld leeft.

Een losgeraakte spotlight prikkelt Truman om zijn op onderzoek uit te gaan (Truman Show, 1998)

Het christelijke verhaal staat vol met deze absurde elementen, en dit is met voorbedachte rade. De Bijbel doet een beroep op je ziel, die geen deel uitmaakt van deze wereld, maar juist daarbuiten ligt. Elk mens heeft een hongerig hart, dat verlangt naar de eeuwigheid...

"Als ik in mezelf verlangens aantref die niet door iets in deze wereld kunnen worden bevredigd, dan is de enige logische verklaring dat ik voor een andere wereld gemaakt ben." - C.S. Lewis, Mere Christianity

Vissers van mensen

De transcendente werkelijkheid ofwel God dringt onze persoonlijke gevangenissen binnen en werpt een net uit (Psalm 146:7), waarmee we kunnen ontsnappen aan de teugels van het collectieve onbewuste (gesymboliseerd met het water of het labyrinth). Jezus doet bovendien beroep op ons om hetzelfde te doen: en vissers van mensen te worden.

Het beeld van de visser, wordt duidelijk in de film Inception: waarin Cobb als visser fungeert. Cobb bevrijd Saito namelijk uit zijn persoonlijke cel (met hulp van Ariadne) door hem te herinneren aan zijn oorsprong. Net zoals de apostelen ons helpen te herinneren aan waar wij vandaan komen.

Kennis vergaren is, zoals Plato beweerd, niets anders dan het herinneren van datgene wat je eigenlijk in het diepst van je wezen al wist.

Op onze reis naar de oneindigheid doen we goed om naar de heiligen luisteren:

Zij helpen ons herinneren aan datgene wat we ooit al beseften: dat wij een goddelijke oorsprong hebben.

Hun herinneringen liggen als zaadjes verspreid in de tijd, wachtend om ontdekt te worden.

Hun verhalen stippelen het pad uit naar het eeuwige. Paulus herinnerd ons aan deze oorsprong:

[20] Maar wij hebben ons burgerrecht in de hemel, en van daar verwachten wij onze redder, de Heer Jezus Christus. [21] Met de kracht waarmee Hij in staat is alles aan zich te onderwerpen, zal Hij ons armzalig lichaam gelijkmaken aan zijn verheerlijkt lichaam.

Filippenzen 3:20-21 (NBV)

De tocht naar het eeuwige is niet zonder obstakels. Dante moest eerst door Hel en Limbo om gezuiverd te worden. Hij deed afstand van zijn zondige natuur, en kon daarmee Paradiso betreden.

De Libanese dichter Khalil Gibran heeft in zijn werk "Tear and a Smile" blijk gegeven aan dit verlangen tot hereniging met het eeuwige:

"And so does the spirit become separated from

The greater spirit to move in the world of matter

And pass as a cloud over the mountain of sorrow

And the plains of joy to meet the breeze of death

And return whence it came.

To the ocean of Love and Beauty----to God."

- Khalil Gibran

Referenties

1. David Lynch, Mulholland Drive (2001)

2. Christopher Nolan, Inception (2010)

3. David Lynch & Mark Frost, Twin Peaks (1990, 1991)

4. Dante Alighieri, Divine Comedy (1321)