Het Minnaar Archetype

Liefde is de bewegende kracht achter alles: zij bezield de wereld. Liefde kan zowel destructief als opbouwend zijn. Zij is destructief wanneer zij gericht is op de verkeerde dingen op de verkeerde plaats (afleidingen, obsessies, objecten van lust). De destructieve kant van liefde wordt in Dante's Goddelijke Komedie [1] geillustreert bij de mensen die vastzitten in Inferno: "omdat ze deze liefde niet kunnen opgeven, klampen ze zich vast aan hun passies, aan hun lusten".

Teveel aandacht voor de laaghangende vruchten (je cultuur/hobbies/seksualiteit etc.), kan je op een dwaalspoor zetten. Maar liefde voor de lagere vormen kan ook worden getransformeerd tot iets wat uiteindelijk naar de hemelsferen leidt. De transformerende kwaliteit van liefde is de belangrijkste kracht achter het christendom. Dit zien wij immers terug bij de patroonheiligen, die ieder een ander aspect van de realiteit belichamen, maar God eren op de manier die past bij hun aardse leven. Zo vertegenwoordigd Fiacrius de tuiniers, Jozef de timmerlieden en Lukas de dokters. Liefde reikt tot in de uithoeken van de samenleving en verbindt.

Liefde heeft zijn priesters in de dichters (Kierkegaard)

Frank Dicksee - Romeo and Juliet (1884)

De inspirerende kracht van liefde komt het meest tot uiting bij de mensen die het archetype van de minnaar belichamen. De minnaar is gekarakteriseerd door zijn bevlogenheid, passie, vreugde en behulpzaamheid. Wij vinden het archetype terug bij de zorgzame ouders, jonge stelletjes, kunstenaars, popsterren. De minnaar investeert in relaties, en ondersteunt de mensen die hem dierbaar zijn. Hij roept het beste in anderen naar boven. Denk hierbij aan een bard die zijn metgezellen bemoedigd met een lied. Of een prinses die door een kus de kikker doet omtoveren in een prins.

Bekende voorbeelden van de minnaar in de media zijn Romeo en Julia, Orpheus die met een lied Eurydice uit de onderwereld red, Beatrice die medelijden heeft met Dante's lot of Sam Gamgee die Frodo steunt op weg naar Mordor. Ook zien wij het archetype terug bij bekende artiesten zoals Michael Jackson, Bruce Springsteen, Bob Dylan en John Lennon.

Dionysus: de festivalganger

Een bekende verschijning van de minnaar is de Griekse god Dionysus[2], ofwel Bacchus (Romeinse benaming). Dionysus kenmerkt zich door zijn vreugdevolle en losbandig bestaan: hij is een feestganger die danst door het leven. Hij representeert het verlangen van de mensen om meer in contact te staan met hun emoties en zintuigen. Hij streeft naar gelukzaligheid en vrede, voor zichzelf maar ook voor de mensen die hem omringen. Want net zoals popsterren, heeft Dionysus zijn eigen schare aan fans (cult van persoonlijkheid). Hij werd verheerlijkt en geëerd als de god van wijn.

De god Dionysus vertegenwoordigde het menselijke verlangen naar vrijheid, comfort en genot (William-Adolphe Bouguereau, The Youth of Bacchus 1884)

Dionysus heeft zijn moeder (Selene) nooit gekend; zij stierf voordat hij geboren was. Zodoende projecteert Dionysus zijn moeder op alle vrouwen die aan hem verschijnen. Geen van de vrouwen voldoet echter aan dit ideaal, waardoor hij het steeds met teleurstelling moet bekopen, en zoals in een vicieuze cirkel, weer overstapt naar de volgende meid.

Het Romanticisme stelt dat de mens meer is dan een koude rationaliserende geest. Dit principe sluit perfect aan bij Dionysus' gedachtegang. Dit plaatst hem dan ook in schril contrast met de Griekse god Apollo die rationaliteit, structuur en orde uitrstraalt. Waar Apollo de wereld bedient met zijn regels, wenst Dionysus niets liever dan vrijheid. Evenals een rockster, rebelleert hij tegen de gevestigde autoriteit.

De geest van Dionysus komt naar voren bij iemand als Erik Satie die niet gehoorzaamde aan de status quo, maar zijn hart volgde en de wereld verrijkte met zijn gecomponeerde werken. Of iemand als Vincent van Gogh die initieel werd buitengesloten door de kunstwereld.

Androgyniteit

Dionysus is een god die in nauw contact staat met zijn vrouwelijkheid. Hij wordt beschouwt als een androgyn figuur en de mediator tussen het mannelijke en het vrouwelijke (hij werd opgevoed door enkel vrouwen). Tegenwoordig is zijn geest prominent aanwezig, want we zien dat de grens tussen man en vrouw vervaagd, en dat er zich meer androgyne mensen onder ons bevinden. Er wordt afbreuk gedaan aan de oorspronkelijke categorieën van identiteit, seksualiteit en genderrollen.

In het Romeinse tijdperk werd de komst van androgyne personen gezien als een hemels voorteken, waarna de keizer de legendarische Sibillijnse boeken diende te raadplegen voor verder advies.

De schaduwzijde

Veel beroemde artiesten stierven op de jonge leeftijd van 27 jaar. (Bron: Godfried Nevels, Forever 27)

De schaduwkant van de minnaar kenmerkt zich door verslaving, obsessies en passies. Dit heeft soms zelfs een vroege dood tot gevolg, kijk maar naar de hoeveelheid artiesten die stierven voor hun 27e levensjaar (Club van 27). Het gevaar van de minnaar is dat zijn liefde gericht is op de verkeerde dingen, en niet georiënteerd naar boven, naar de zogenoemde hemelse idealen - die tot schoonheid leiden. Wanneer liefde naar beneden gericht is - naar het vlees - zal dit een hedonistisch bestaan in luidden: een leven dat draait om seks, genot en plezier.

De Minnaar heeft baat bij de interventie van een mentor of een vader figuur. Iemand die de positieve kwaliteiten van de minnaar apprecieert, maar hem tegelijkertijd helpt inzien dat het niet verstandig is om puur naar gevoelens en emoties te handelen. Soms is het namelijk ook goed om orde en discipline te integreren in je psyche. We lezen nota bene dat Dionysus zelf tot twee keer toe gespaard werd doordat zijn vader Zeus ingreep. Tegenwoordig zien wij het diepgewortelde verlangen naar "vader-figuren" terug in de populariteit van types als Jordan Peterson. Zijn publiek bestaat voornamelijk uit jonge mannen. Hij geeft hen de opdracht oplegt hun kamer op te ruimen.

Peter Pan: de eeuwige jongeling

Het sprookje van Peter Pan illustreert ook het belang van een synthese tussen de losbandige Dionysus en de geordende Apollo. Net als Dionysus, is Peter Pan ook een goed voorbeeld van het minnaar archetype: hij handelt puur naar zijn gevoelens en emoties, en rebelleert tegen de tirannie van Kapitein Haak. Hij heeft een elfje genaamd Tinkerbell, een manifestatie van zijn seksuele fantasie. Zij is een substituut voor het aangaan een daadwerkelijke liefdesrelatie. Evenals pornografisch materiaal een substituut is.

Peter Pan wenst niets liever dan te verblijven in zijn kinderlijke fantasie. Hij heeft teveel plezier in zijn huidige leventje, en wil zich niet binden aan verantwoordelijkheden. Omdat hij niet gebonden is door de sleur van het volwassen bestaan, kan hij vrij rondvliegen. Gezien het referentiekader van Peter tamelijk bekrompen is door figuren als Kapitein Haak, is het geen wonder dat hij liever jong blijft (de eeuwige jongeling; Puer aeternus).

Toch lijkt er voor Peter Pan nog redding mogelijk om te ontsnappen uit deze kinderlijke fantasie, dankzij Wendy. Wendy is een welgemanierde en verstandige jonge dame - die geestelijk al heel volwassen is. Mogelijk kan zij de beste kwaliteiten in Peter Pan naar boven halen. Het lijkt er verder op dat Peter een oogje op Wendy heeft. Dit overigens tot ongenoegen van Tinkerbell. Zij probeert de relatie tussen de twee te dwarsbomen door leugens over Wendy te verspreiden. Zij is wat dat betreft als een succubus die de verslaving van Peter in stand wil houden.

Aan het eind van de film biedt Wendy Peter Pan de mogelijkheid om geadopteerd te worden in het gezin van haar ouders. Peter Pan weigert. Hij wil niet volwassen worden (zie ook het Peter Pan syndroom). Mogelijk speelt het Oedipus complex hierbij een rol omdat Peter geen onderricht van Wendy's vader wenst -die hier de (positieve) tegenhanger van kapitein Haak representeert. Zodoende laat Peter Pan de kans om zich te ontwikkelen aan zich voorbij glippen, hij vestigt zijn liefde voor substituten (zoals Tinkerbell).

De laatste stap in de ontwikkeling: is de herintegratie van het kind, en de bewonderende en optimistische geest die hun karakteriseert. (Boys - Reshetnikov1971)

Herintegratie innerlijke kind

Het moet overigens gezegd worden, dat de intuïtie van Peter Pan om aan de jeugdigheid vast te houden, niet persé schadelijk is voor de geest. In de Bijbel treffen wij namelijk het idee aan dat de gelovige moet worden als een kind voordat hij het koninkrijk van de hemel kan binnen te gaan. De bijbel spreekt hier echter niet over het volledige terugtrekken in de kinderlijke fantasie. Maar over de herintegratie van de spontane en bewonderende houding die een kind aanneemt t.o.v. de wereld. De vergaarde kennis, inzichten en wijsheden die een persoon in zijn volwassen leven heeft opgedaan dienen in synthese te worden gebracht met de kinderlijke geest.

Het Griekse Agape: leegmakende liefde

De barmhartige Samaritaan (Vincent van Gogh, 1890)

Het is belangrijk te beseffen dat het archetype van de minnaar, zich niet alleen kenmerkt door een romantische beeld van liefde: zoals bij Romeo en Julia. Liefde heeft ook een opofferend aspect, want je moet er ook tijd en moeite in steken. Als je eenmaal een gezin hebt en kinderen moet opvoeden, ben je je bewust van het feit dat het vooral draait om hard werken, opoffering, compromissen sluiten en vastberadenheid. Tegenwoordig stappen veel mensen met verkeerde verwachtingen in de huwelijksboot. Romantiek maakt er zeker wel deel van uit, maar het is niet datgene wat een relatie in stand houdt.

Uiteindelijk leunt elke functionerende relatie op de offers die men onderling maakt. Dit zien wij ook terug bij gezonde vriendschappen : men helpt en ondersteunt elkaar zelfs wanneer er moeilijke tijden aanbreken. Het is uiteindelijk het opofferende aspect die de groep bind en communities bouwt. De bijbel gebruikt het Griekse woord Agape, wanneer het spreekt over de zelf opofferende vorm van liefde, die niet gebaseerd is op aantrekkingskracht of familieband, maar de bewuste keuze om je hart te openen voor anderen.

Alyosha en het Liefdesgebod

In Gebroeders Karamazov [3] ontmoeten wij de inspirerende Alyosha, hij getuigt van een ongelofelijke compassie en liefde voor zijn medemens. Bij hem vloeide de liefde voort uit het feit dat hij - in eerste plaats - zoveel liefde had voor God. Juist door het ultieme te dienen kon hij vervolgens ook alle creatie liefhebben op een gezonde wijze. Dit sluit aan bij wat er in Mattheus 22 geschreven staat:

[36] ‘Meester, wat is het grootste gebod in de wet?’ [37] Hij antwoordde: ‘Heb de Heer, uw God, lief met heel uw hart en met heel uw ziel en met heel uw verstand. [38] Dat is het grootste en eerste gebod. [39] Het tweede is daaraan gelijk: heb uw naaste lief als uzelf. [40] Deze twee geboden zijn de grondslag van alles wat er in de Wet en de Profeten staat.’ (Mattheus 22: 36-40)

Als mensen gaan wij pas de fout in wanneer wij één van de aardse zaken centraal zetten. Dan dienen wij immers een substituut, i.p.v. het 'totaalpakket'. Dat is niet alleen een kwalijke zaak voor het individu, maar ook voor de menselijke beschaving als geheel. Want uiteindelijk kunnen wij ons niet verenigen als wij ons blijven vastklampen aan de eigen overtuigingen i.p.v. de goddelijke oorsprong waarin wij ons allen verbonden heten. Alleen in deze oorsprong vinden wij de zuivere vorm van liefde terug.

Love makes the world go around - Deon Jackson

De gepeste Ilusha wordt door Alyosha geholpen. Alyosha zorgt voor verbroedering tussen de pestkoppen en Ilusha, en toont hierin de aanstekelijk werking van liefde (Jean Geoffroy - Out of the Game 1889)

Hoewel wij als mensen verspreid en uit elkaar gegroeid zijn als gevolg van het feit dat wij onze liefde op het verkeerde richten, toont zich het verlangen naar verbinding en community in ons diepste wezen. Deze intuïtie is het sterkst bij de minnaar. Het is de taak van de minnaar om bruggen te bouwen, en mensen met elkaar te verbinden. Zoals Alyosha, die de sympathie weet te wekken bij een groep pestkoppen. Alyosha inspireert ze om het goed te maken met het slachtoffer, en de relatie te herstellen. Hierin toont hij de transformerende en aanstekelijke kwaliteit die liefde heeft.

Liefde is de lijm die verenigt

Als je daadwerkelijk van iemand houdt, wil je dat die persoon buiten jou kan bestaan. Je wilt ze niet in jezelf opzuigen want dan veranderen ze in schaduwen of dromen. Dat is wat een tiran doet: die neemt je persoonlijke wil niet in overweging. Hij ontvouwt een totalitair systeem waar iedereen onder gebukt gaat. Dit beeld wordt belichaamt door de Griekse god Kronos die zijn kinderen opslokte omdat hij ter garantie van zijn machtspositie geen andere personen dulde.

Man en vrouw vormen een eenheid ("The Manger" - Mike Moyers (2020))

Dit is echter niet waar de liefde ons toe oproept. Karakteriserend aan pure liefde is dat zij tegelijkertijd één en vele kan zijn. Dit klinkt misschien wat vaag, maar laat mij het daarom illustreren met het beeld van een huwelijk. Daar voegen de man en vrouw zich naar elkaar en vormen een eenheid. Lees Prediker 3:

"En iemand die alleen is kan zich niet verdedigen wanneer hij aangevallen wordt, maar met zijn tweeën houd je stand. Een koord dat uit drie strengen is gevlochten, is niet snel stuk te trekken."

Het ultieme beeld van zelfleegmakende liefde vinden wij terug bij God. De essentie van God is - net als het huwelijk - verdeeld over drie personen (Drie-eenheid): Zij geven zich volledig aan elkaar, maar bestaan ook buiten elkaar.

Zwarte gaten - uitwassen van egoïsme

In Dante's Inferno, lijdt Lucifer aan een ironische straf. Zijn kwade natuur waarmee hij menig mens aan zijn tiranische plannen boeide, maakt dat hij nu zelf gebonden is. Het waren immers de slagen van zijn eigen vleugels die het hart van de mens bekoelde, waarmee hij nu zelf vastgevroren zit tot aan het middel (Gustave Doré)

De tegenhanger van opofferende liefde, treffen wij in het egoïsme dat alleen zichzelf dient. Wij mensen zijn soms als een zwart gat, we willen dat alles om ons heen draait, en daarin kunnen wij andere mensen "bevriezen" in onze verbeeldingen. We vergeten de persoon die achter het gelaat schuilt.

De egocentrische begeerte waarin wij het liefst alles en iedereen voor ons willen laten buigen, vormde voor Dante een inspiratie om Inferno af te schilderen als een koud en ijzig oord. Waarin Lucifer steeds meer vast komt te zitten door eigen toedoen. In zijn doorgeslagen vorm van zelfliefde, trekt hij alles naar zichzelf toe. Niks kan nog buiten hemzelf bestaan. Lucifer is net als Narcissus die gevangen raakt in een obsessie om zijn eigen reflectie.

Conclusie

In conclusie, hoewel het archetype van de minnaar snel ten prooi valt aan zijn gevoelens, en obsessies, is er een belangrijk sleutelrol voor hem weggelegd. Want wanneer hij zijn liefde tot nobele doeleinden richt - en niet enkel zichzelf dient - dan is hij in staat om mensen van alle soorten en maten te verbinden, en de verborgen kwaliteiten in de gemeenschap naar voren te halen.

"The greatest among you" - J. Kirk Richards (2019)

Het is uiteindelijk de zelf leegmakende liefde die de wereld bij elkaar houdt. Kijk naar het kruisoffer van Christus, deze staat centraal in de tijd en bindt de westerse beschaving als geheel. Of kijk naar Jezus' volgelingen die zijn opofferende liefde weerspiegelde.

Er zijn talloze mensen geweest, wiens namen in de vergetelheid zijn geraakt, maar die een positieve bijdrage hebben geleverd, waar wij nochtans de vruchten van plukken.

Martelaren zoals Franz Jagerstatter hebben in hun liefde offers verricht die de wereld tot een betere plek hebben gemaakt. Zij hebben de hoogste prijs betaalt, zodat wij in vrijheid en vrede mogen leven.

"...want het groeiende welzijn van de wereld is deels afhankelijk van onhistorische daden; en dat het met jou en mij niet half zo slecht gaat als had gekund, is te danken aan het aantal dat trouw een verborgen leven leidde en rust in onbezochte graven." - George Eliot, Middlemarch

Bronnen

1. Dante's Divina Comedia

2. Robert Moore, King warrior magician lover, 1990

3. Fyodor Dostoyevski's Gebroeders Karamazov