Mystiek en symbolen: De brandende struik

Symbolen zijn een lagere representatie van een abstract idee. Ze kunnen plots verschijnen in de tijd, maar ook zo gemakkelijk weer vergaan. Symbolen verhullen een diepere betekenis die niet intrinsiek is, maar verwijst naar iets wat er buiten ligt. Dit principe zien wij ook in Exodus toen Mozes door God werd ingewijd.

Het was een brandende braamstruik die als eerste de aandacht van Mozes trok. De struik fungeerde als een symbool - of vehicle - voor de goddelijke waarheid. De doorns van de struik representeerde een barriere tussen de mens en die waarheid. In de heidense context zou deze struik worden verheven tot object van aanbidding. De heidenen stonden er immers om bekend dat zij bomen, dieren en godenbeelden vereerden. Maar dat gebeurde niet bij het Joodse volk. Het ging namelijk nooit om de struik in kwestie, maar om dat gene waar de struik naar verwijst, namelijk de goddelijke waarheid die haar overstijgt. Symbolen vormen in dat opzicht de brug tussen het aardse en het eeuwige.

Belangrijk om te beseffen is dat Mozes eerst de brandende braamstruik zag, voordat hij Gods werkende hand erin herkende. Zo gaat het ook ons af wanneer wij te maken hebben met ingewikkelde fenomenen: wij hebben symbolen, analogieën en categorieën nodig om de abstracte ideeën en hemelse idealen te duiden. Neem bijvoorbeeld: Liefde, wij hebben allemaal een intuïtief idee - en kunnen haar duiden met beelden (gelukkig stel) en symbolen (hartjes), maar wij kunnen haar niet volledig vatten met ons verstand.

Mozes en de brandende struik (James Edwin Mcconnels, 1903-95)

In het nieuwe testament lezen wij dat Jezus gebruik maakte van gelijkenissen om zijn boodschap toegankelijk te maken voor de mensen. In plaats van ingewikkelde theologie gebruikte hij beelden als de zaaier, de wijnrank of de herder om zijn punt te illustreren. Deze beelden dragen ieder een betekenis, die betrekking hebben op de directe werkelijkheid.

Dit zien wij ook terug bij iconen, die van origine een belangrijke rol vervulde in de kerken. Iconen diende het bijbelverhaal en het kerkleven dichter bij de mens te brengen evenals Jezus gelijkenissen gebruikte. Iconen zijn beelden die verwijzen naar iets wat hoger is, dus niet verwarren met idolen die zelf de hoogste plaats opeisen.

De beelden die in de bijbel worden gebruikt zijn niet compleet willekeurig gekozen. Ze wijzen op de patronen van de realiteit. Neem bijv. het gebruik van een berg als symbool van het naderen tot God. Er zijn vele verklaringen te geven voor dit gebruik, maar wanneer wij dicht bij de menselijke ervaring blijven komen wij al tot waardevolle inzichten in de symboliek. Wanneer men immers een berg beklimt, krijg men steeds meer en meer te zien van de omgeving. Tot het punt dat je alles onder je kunt zien. Je ziet het gehele plaatje en kunt beter analyseren wat er gaande is in de wereld. Tegelijkertijd ben je ook meer afgezonderd, meer losgekoppeld van de aarde. Gegeven deze symboliek is de associatie met spiritualiteit en religie snel gemaakt. Het zal dan ook niemand verwonderen dat bergen een belangrijke rol vervullen in vele godsdiensten en culturen.

Neil Degrasse Tyson heeft een beroemde uitspraak: "Het goede aan wetenschap is dat het waar is, of je er nu in gelooft of niet". Evenzo brengen symbolen een deel van de realiteit in kaart. We zijn misschien het contact met de patronen van de werkelijkheid kwijtgeraakt, maar ze liggen daar vlak onder het oppervlak, wachtend om herontdekt te worden. Het zijn de universele bouwstenen van de realiteit. Ze dringen zich aan ons op, onafhankelijk van migratie of traditie.

Er zijn haast geen geïsoleerde symbolische beelden in de bijbel te vinden. Wij zien dat het beeld van brood bijvoorbeeld meerdere kwaliteiten heeft. Jezus vermenigvuldigt het brood in Capernaum zodat iedereen kan worden gevoed, maar hij vergelijkt zichzelf ook met het Brood des levens. Hij is de goddelijke manna die uit de hemel wordt gezonden; geboren in Bethlehem, het huis van de broden. Bij het Laatste avondmaal is het niet alleen het brood maar ook Jezus Lichaam. Zo stapelt symboliek zich op, en kan het uit meerdere lagen bestaan.

Profeet van de Marges

Hoewel de mens erbij gebaat is fenomenen te ordenen aan de hand van symbolen. Is de symboliek nooit waterdicht. Categorieën dekken nooit de volledige lading. In de recente geschiedenis zien wij dat Postmoderne denkers zoals Jacques Derrida ons terecht hebben gewaarschuwd dat categorieën deels arbitrair zijn, gezien er altijd sprake is van grensgevallen die de definitie van de categorie in kwestie ondermijnen. In veel activistische kringen worden de grensgevallen gebruikt om te beweren dat categorieën op zichzelf betekenisloos zijn en niet zouden moeten bestaan. Het neemt iets wat in de kern waar is en overdrijft dit tot het uiterste.

Hoewel het verschil tussen categorieën altijd arbitrair is op de grens, wil ik betogen dat het noodzakelijk is om de identiteit te kunnen onderscheiden in de kern. Ter voorbeeld noem ik de jaarwisseling, hoewel wij het moment zelf uitbundig vieren kunnen wij niet anders dan toegeven dat er in weze geen verschil is te duiden tussen 1 minuut voor- en 1 minuut na de jaarwisseling. Toch is het essentieel dat deze twee tijdsperiodes worden onderscheiden. Er moet een lijn getrokken worden, ookal lijkt de precieze grens zinloos. De helder gedefinieerde grenzen bedient ons met een raamwerk om de geschiedenis vast te leggen, en daarmee de realiteit te ordenen.

Onzichtbare kwaliteiten

In ons leven, zijn er ook andere voorbeelden te noemen, waarbij men een symbolische lading toekend, die niet direct met de zintuigen te meten is. Bij mijn laatste bezoek aan het Museum Boerhaave in Leiden, viel het mij op dat er een pen achter glas bewaard werd, alsof het een of andere relikwie was. Het betrof de pen van Albert Einstein. Hoewel het in compositie niet anders is dan elke andere pen. Ontleent deze pen een ontzichtbare kwaliteit die niet intrinsiek is, maar van buitenaf komt. Evenzo ontlenen symbolen, hun betekenis van buitenaf.

Een ander concreet voorbeeld van symboliek in werking, is wanneer men getuige is van iemand die een heldendaad verricht. Ook in dat geval is het alsof de persoon plots ontzichtbare kwaliteiten verwerft. Ik had laatst op Youtube een nieuws-video gezien uit 2013 waarin een dorp in rep en roer is nadat een kleuter is vastgeraakt in een nauwe put. Je hoort de vader op de achtergrond jammeren en snikken. Gelukkig is er een dappere tiener die zich meld bij de brandweer om de put in te klimmen. Omdat hij jong is, is hij nog slank genoeg om door het gat te kruipen. Men bind een touw om zijn middel en hij daalt af, uiteindelijk keert hij terug met het arme kind. Voor dit voorval, was hij een doodnormale jongen, maar bij terugkomst is hij omgedoopt tot held. Een symbool voegt in zekere zin extra dimensies toe.

Als gevolg van zijn heldendaad wordt hij anders aangekeken, omdat hij nu een ideaal vertegenwoordigd. Hoewel er op fysiek niveau niets verandert is aan zijn samenstelling - met uitzondering van de moddervegen op zijn gelaat - stijgt hij uit boven de rest. Hij representeert de goede kwaliteiten in de mens en voegt zich daarbij tot de andere helden uit de geschiedenis.

Symbolische identificatie

Wij zien hetzelfde principe terug in de film Batman Begins. Bruce Wayne weet zijn angst om te zetten in zijn grootste kracht, hij adopteert de identiteit van Batman, en wordt een voorbeeld voor iedereen in Gotham. Doordat hij zijn identiteit geheim houdt, overstijgt hij de persoon van Bruce Wayne, want iedereen zou in principe Batman kunnen zijn. Bruce Wayne brengt dit principe onder woorden:

"Als mens ben ik van vlees en bloed, men kan mij negeren of kapotmaken; maar als symbool... als symbool ben ik onkreukbaar , kan ik eeuwig blijven voortbestaan." - Bruce Wayne (Batman Begins)

Batman wordt een symbool van hoop voor Gotham (Christopher Nolan - Dark Knight, 2008)

Het is net zoals een meme die viraal gaat en een eigen leven gaat leiden. We zagen het bijv. met Doge, Wojak, Pepe the Frog en Grumpy cat die door de collectieve brein van het internet werden omarmt omdat ze ieder een bepaald aspect van de realiteit representeren.

"Als je van jezelf meer maakt dan slechts een persoon, als je jezelf toewijdt aan een ideaal en ze je niet weten te grijpen, dan word je iets totaal anders." - Ra's Al Ghul (Batman Begins)

Naast de onzichtbare kwaliteiten, zijn er ook zichtbare attributen die kunnen helpen bij de symbolische identificatie. Zo krijgen veteranen een lintje, kampioenen een medaille en ontvangen koningen een kroon.

Doop

Een belangrijke symbolische identificatie voor de gelovige is de doop.  Het staat voor geestelijke vernieuwing: waarbij de oude zelf sterft in de dood, en met Christus Jezus op staat. Net als de brandende braamstruik, is het gebruik van water bij de doop op zichzelf niet de bron van vernieuwing, maar verwijst het naar iets groters: de transcendente realiteit waarin men niet gedoopt wordt met water maar met de Geest.

Goddelijke duisternis

De laatste stap tot het volledige begrip van de kosmische patronen, is de realisatie dat elke representatie van het goddelijke onvolledig is. Wij lezen in de Goddelijke Komedie immers dat Dante wordt aangemoedigd om alle mentale constructies en analogieën - die zijn reis in het geloof tot dan toe weliswaar ondersteunde - te verwerpen omdat het menselijke verstand tekort schiet in haar begrip. Zo is de hemel niet letterlijk een rijk boven de wolken en bestaat de hel niet letterlijk uit fysieke vlammen.

Wij lezen in Exodus dat Mozes enkel in Gods aanwezigheid kan komen door in een donkere wolk te treden. Hierin herkennen wij het mystieke aspect van geloof. Waar Mozes in eerste instantie nog met iedere stap - meer en meer - inzicht verkrijgt op de aarde beneden bij het bestijgen van de berg (zoals reeds vastgesteld). Moet hij op het laatst de verkregen kennis alsnog opgeven door in het duister te treden :

' En terwijl het volk op een afstand bleef staan, ging Mozes naar de donkere wolk waarin God aanwezig was.' (Exodus 20:21, NBV21)

Sint Gregorius van Nyssa, omschrijft dit motief als goddelijke duisternis (divine darkness). Zowel Danté's komedie, als Exodus bedienen ons met dezelfde les: namelijk dat alvorens Gods aanwezigheid binnen te gaan, wij afscheid moeten nemen van onze observaties (op zintuigen gebaseerd) of mentale constructies van het goddelijke: zelfs als dit ons eerder heeft geholpen in onze reis. Onze denkbeelden van het goddelijke vallen allemaal in duigen voor Zijn aangezicht.

Hij maakte van het donker zijn schuilplaats, trok een tent om zich heen van duister water, dichte wolken. (Psalm 18: 12, NBV21)

Conclusie

Symbolen vormen de structuur van de realiteit. Het zijn de patronen die zich voor onze ogen ontvouwen, en die zich herhalen door de tijd en door verschillende culturen heen. In de komende blogs zullen wij ons buigen over de symbolen en manifestaties in de seculiere wereld. Zodat je weet waarop de patronen uitdraaien, en hoe je er voordeel uit kan halen. Hoewel de specifieke condities altijd wat zullen verschillen, en de definities aan de grenzen arbitrair zijn, hoop ik je te bedienen met taal om deze fenomenen te duiden en te begrijpen.