Het Ridder Archetype

In zijn zoektocht naar de Heilige Graal wordt Lancelot uitgezonden naar het donkerste gedeelte van het woud, daar waar geen pad naar toe leidt. De reis door het Onbekende, is een terugkerend motief in ridderverhalen. Het is uiteindelijk de zoektocht, en niet het object wat tot de transformatie leidt.

Als kind was ik altijd al gefascineerd door de epische verhalen van koning Arthur en Prins Valiant. Nu hoop ik met deze blog mijn oude passie weer aan te wakkeren, en mij te storten in de historische, religieuze en mythologische context die de ridders omgeeft. Veel leesplezier.

De Heilige Graal

Het koninkrijk van Camelot was in verval geraakt. In een laatste poging het tij te keren zond koning Arthur zijn beste ridders - de ridders van de ronde tafel - eropuit om de graal te vinden, want de graal zou een magische uitwerking kunnen hebben op Camelot. Alle ridders verlaten het koninkrijk en komen elk afzonderlijk aan bij een diep donker woud. Een paar van de ridders raken verdwaald in het bos, nog minder overleven het. Van degene die het wel overleven, vindt slechts één iemand de Heilige Graal. Hij stijgt echter op naar de hemel en blijft daar voor altijd in gelukzaligheid.

De Queeste naar de Heilige graal (T.S. Elliot - the last crusade)

De legende van de Heilige Graal heeft een aantal onderliggende psychologische thema's, die naar ik meen uiterst relevant zijn voor de lezer: Elk mens bereikt op een gegeven moment het punt in zijn leven, dat hij in nood verkeert: waarbij zijn thuissituatie of persoonlijke gesteldheid (zijn 'koninkrijk') in verval is geraakt.

Van daaruit heeft hij twee opties:

1. Hij kan zijn levenswijze voortzetten en wachten tot het bittere noodlot toeslaat: de ondergang van zijn 'koninkrijk'

2. of hij gaat op zoek naar zijn persoonlijke Heilige Graal.

De Queeste naar de Heilige graal, zal je altijd leiden naar de plek die het meest donker voor je is. Datgene wat je het meeste vreest en wilt vermijden, is de poort tot persoonlijke groei. Sommige mensen verdwalen in hun lijden en verlaten het bos nooit en te nimmer. Maar zij die dat wel doen, zijn altijd sterker en beter dan tevoren. Sommige van hen vinden misschien zelfs hun Heilige Graal. Zij die dat doen, stijgen op naar het 'hemelse' koninkrijk en leven een gelukzalig leven. Maar geen van allen zal terugkeren naar het gebroken koninkrijk.

Veel mensen die in nood verkeren, blijven vasthouden aan het afbrokkelende koninkrijk: dit komt doordat zij de chaotische en verraderlijke natuur van het donkere woud vrezen. Het woud is vergelijkbaar met het onbekende. In het woud kom je jezelf tegen: je wordt geconfronteerd met je eigen angsten, littekens en gebreken.

Draken

De draak Smaug sluimert in de mistige bergen, en waakt over een grote berg aan goud (de Hobbit, J.R.R Tolkien)

De reis door het onbekende is niet zonder gevaren: er liggen Draken op de loer. De draak staat symbool voor chaos, het onbekende en de ongerepte natuur (zie ook Chaoskampf motief). Zij zitten je persoonlijke groei en verlossing in de weg. Tegelijkertijd valt er ook veel te winnen, want draken waken meestal over een waardevolle schat [1]. Wij zien dit motief eigenlijk al terug in het hof van Eden, waar de Serpent over de boom van kennis waakt. Om in de wijze woorden van Jordan Peterson te spreken:

'Als je de serpent niet confronteert zal hij uitgroeien tot een draak.' - Jordan Peterson

De origine van het drakensymbool is onbekend, maar men speculeert dat het een samenvoeging is van verschillende soorten roofdieren: in andere woorden de draak is het ultieme roofdier. Het schijnt dat apen in de natuur geluiden maken om het onderscheidt te maken tussen deze drie verschillende categorieën: 1) schepselen op het land, 2) dieren met klauwen om te klimmen en 3) roofdieren die vanuit de lucht doden. Dat zijn allen categorieën die wij vertegenwoordigd zien in de draak. Dikwijls worden draken immers afgebeeld als de monsterachtige samenvoeging van een serpent, leeuw en vogel. Daarnaast kan de draak vuurspuwen, wat interessant is omdat vuur zowel de grootste vriend als de grootste vijand van de mensheid was.

Draken zijn een terugkerend fenomeen in games zoals Skyrim, D&D en Dragon's Age. In dit geval fungeren ze als een substituut voor de werkelijke problemen die je in het leven kan aantreffen. Als je niet toegewijd bent aan het leven, maar wel aan videogames, dan betekent dit mogelijk dat je in je eigen leven nog geen draak hebt gekozen die je voldoende uitdaagt.

Joris en de Draak

Vele heldenverhalen getuigen van de strijd tussen ridders en draken. Wellicht het bekendste voorbeeld van dit motief vinden wij terug in de legende van Joris en de Draak. Dit verhaal raakte in zwang gedurende de kruistochten. De heilige Sint Joris (saint George) werd geboren in de derde eeuw na Chr. in Turkije, wat destijds onderdeel uitmaakte van het Romeinse rijk. Hij was een soldaat in het Romeinse leger, maar weigerde zijn geloof af te zweren wat leidde tot zijn martelaarsdood in 303 na Chr.

Sint Joris bevecht de draak (Charles Edward Hallé , 1846–1914)

De legende van Joris en de Draak spreekt over een dorp dat geteisterd werd door een draak, die offers eiste. Om het wezen gunstig te stemmen, begon het dorp dagelijks een schaap te offeren. Dit bleven zij doen, totdat er geen schapen meer over waren. Daarna zag de koning zich genoodzaakt om de kinderen van het dorp te offeren. Elke dag werd er een loting gehouden om te bepalen wie de volgende slachtoffers zouden worden. Meerdere dagen verstreken, en vele kinderen werden opgepeuzeld door de draak. Pas toen de prinses werd verkozen als volgend slachtoffer, raakte de koning in paniek. Hij beloofde zakken met goud op voorwaarde dat de loting zou worden overgedaan. Echter, het volk weigerde deze ongelijke behandeling, dus werd de prinses geboeid en uitgezonden als offer.

Het geschiedde dat Sint Joris op die dag de geketende prinses aantrof. De prinses zou spoedig worden overgeleverd aan de Draak. Joris was diep geschrokken toen hij kennis nam van de tirannie van dit boze wezen. De verering die bij het begin nog te permitteren leek d.m.v. schapen te offeren, werd gaandeweg meer corrupt. Tot het punt dat de dorpelingen hun toekomst - namelijk hun kinderen - op offerde aan de Draak.

De ridder kreeg diep medelijden met de staat waarin het koninkrijk verkeerde, en bood zich aan om de draak te vernietigen. In die overtuiging belichaamt hij het patroon van de aartsengel Michael die zich heeft toegewijd aan de vernietiging van serpenten. Evenals dit prototype zette sint Joris dapper schreden richting de vijver waar de draak zich bij vertoefde. Hij merkte een kwetsbaar stukje huid onder de arm van de draak en trof het beest aldaar tussen de schubben met zijn lans.

Net als de draken, zijn er bepaalde invloeden van buitenaf of uit het onbewuste die ons in de greep kunnen houden. Wanneer wij nalatig of naïef zijn ten opzichte van de schaduwkanten van onze persoonlijkheid, kunnen deze als een gezwel uitgroeien tot buitengewone proporties. Ze kunnen er voor zorgen dat je gebukt gaat onder je angsten en driften en je je persoonlijke potentie gewillig als een slaaf opoffert. Daar tegenover staat de beloning die je te wachten staat als je je eigen demonen bestrijdt. Een deel van de buit die je aantreft bij het bestrijden van een draak is je heldhaftige karakter dat daarvoor onvoldoende ontwikkeld was. Het is je intrinsieke menselijke potentie die manifest wordt.

De Prinses

De prinses haalt de goede kwaliteiten uit de ridder naar voren (La Nelle Dame sans Merci - frank dicksee 1901)

Naast schatten zijn prinsessen een gewilde buit voor draken. De prinses is vaak een maagd, en vertegenwoordigt daarmee toekomstige potentie. Aangezien ze nog niet getrouwd is symboliseert zij het potentiaal om een nieuwe familie te starten en een nieuw (zaliger) koninkrijk te vestigen. De ridder moet transformeren, voordat hij haar hand verdient. Hij moet zijn demonen bevechten (de draak) om haar voor zich te winnen. De prinses leidt ons naar verandering, wedergeboorte, vernieuwing. De prinses is het tegenovergestelde van de hoer of de succubus. De succubus verleidt ridders immers van het rechte pad. De prinses zorgt er daarentegen voor dat de ridder zich ontwikkelt tot zijn ideale versie. Ze inspireert zoals een Muze.

De Draak uit Openbaringen

Men treft de draak overigens niet alleen op individueel niveau, het fenomeen kan namelijk ook betrekking hebben op de samenleving als geheel. De draak symboliseert in dit geval een kwaadaardig systeem dat zich in de stad of het land nestelt. Het is een soort vloek die op de maatschappij ligt: denk daarbij aan corruptie, een criminele onderwereld, of een bepaalde ideologie of tirannie. De draak breidt zijn macht uit tot alle hoeken en gaten, en verhinderd dat de samenleving tot bloei komt. Op een enkeling na, durft niemand zich er tegen te verzetten. Het zijn de kinderen die het eerste slachtoffer worden van zijn invloed. De kinderen zijn bepalend voor de toekomst, dus het is een slechte zaak wanneer de maatschappij haar offert: het verhindert daarmee namelijk haar eigen kansen op het stichten van een nieuw koninkrijk.

De rode draak uit Openbaringen staat symbool voor het kwaad dat de samenleving corrumpeert. In openbaringen 12 lezen wij dat de draak schuimbekkend toekijkt naar de vrouw uit wie het kind geboren wordt. Hij achtervolgt haar en wil haar kinderen verslinden. Het patroon van de draak manifesteert zich in koning Herodus de Grote die de moord op alle nieuwgeborenen in Bethlehem verordent om zo te voorkomen dat het heilige kind geboren zou worden: het kind dat een nieuw koninkrijk zou vestigen. Evenals de draak verhinderd Herodus dus de weg naar verlossing: een betere toekomst.

De Krijger

De krijger gebruikt geweld om het rijk te beschermen of af te breken.

Ridders worden voor het eerst beschreven in de vroege Middeleeuwen, maar als wij dieper het verleden in duiken dan treffen wij bepaalde eigenschappen al aan bij de klassieke helden zoals Achilles, Hercules en Perseus. De psycholoog Carl Jung associeert deze figuren met het oerbeeld (of archetype) van de Krijger.

Het is de taak van de krijger om het koninkrijk te beschermen, of om juist dingen af te breken die niet heilzaam zijn - om zodoende weer ruimte te maken voor iets nieuws en leefbaars. De krijger is mentaal en fysiek sterk en zorgt ervoor dat hij voorbereidt is wanneer de strijd losbarst. Bij conflicten is hij hyper gefocust op zijn doel, en sluit zich - gedurende een missie- af van al zijn emoties: hij onderdrukt de angst en twijfel die door zijn eigen gevoelens worden opgewekt of door de intimidatie van zijn tegenstander. Wat betreft de kille houding gaf Robert Moore de volgende 'logische' verklaring [2]:

Er is geen ruimte voor emoties, daar de krijger ruimte nodig heeft om zijn zwaard te zwaaien...

Het risico van de krijger is dat hij in deze apathische toestand blijft hangen. De schaduwzijde van de krijger wordt ook openbaar in de god Ares uit de Griekse mythologie. Ares is impulsief, ontactisch, hondsbrutaal en vatbaar voor woede uitbarstingen. De kracht van de krijger ligt daarom in zijn zelfbeheersing.

De schaduwzijde van de krijger wordt manifest in de Griekse god Ares (of de Romeinse god Mars)

De Schotse vrijheidsstrijder William Wallace is een bekend voorbeeld van iemand die het krijger archetype belichaamt. Hij staat op als een leider voor zijn volk, en vecht voor de vrijheid waar hij zo heilig in gelooft. Vrijheid is niet gratis, het gaat gepaard met strijd - en het kost vaak levens. Tegenwoordig tref je het krijger archetype aan in het leger, politie of brandweer.

De ridder onderscheidt zich van de krijger in het feit dat hij naast fysieke kracht ook waarde hecht aan hoffelijkheid en romantiek. De ridder is daarbij ook plichtsgetrouw aan zijn koning of zijn heer. Hij leeft aan de hand van een bepaalde ere code.

De Soldaat

In de bijbel vinden wij op meerdere plekken het archetype van de ridder terug. Zo gebruikt Paulus het beeld van een soldaat als analogie voor de houding die een gelovige zou moeten aannemen. In de tweede brief aan Timotheüs schrijft hij het volgende:

"1 Mijn kind, wees sterk door de genade in Christus Jezus. 3 Deel in het lijden als een goed soldaat van Christus Jezus. 4 Iemand die in krijgsdienst is laat zich niet afleiden door het leven daarbuiten, want zijn bevelhebber moet tevreden over hem zijn. " (Timotheus 2: 2 vers 1, 3-4. NBV)

Het beeld van een soldaat wordt gekenmerkt door: loyaliteit en de geest van opoffering. Een soldaat zal niet vluchten te midden van onheil, maar blijft trouw aan de idealen die aan hem zijn bedient. Hij is nota bene bereidt zijn leven op te offeren voor een hoger doel.

Door soldaten bloot te stellen aan vele oefeningen, probeert het leger bepaalde acties aan te leren als automatisme. In tijden van oorlog, is het immers uitermate belangrijk dat soldaten bevelen per direct kunnen uitvoeren. De militair dient hierbij de eigen gedachten te verstommen, en te vertrouwen op de bevelen van boven. Anders riskeert hij door twijfel en aarzeling te worden overvallen.

In het leger probeert men bepaalde automatische handelingen aan te leren bij de soldaten (figuur toont Romeins leger)

Het aspect van vertrouwen en loyaliteit is evenzeer van toepassing in het leven van een gelovige. In de bijbel lezen wij talloze voorbeelden van mensen die voor een onmogelijke opdracht stonden: een opdracht die dikwijls het verstand te boven ging. Denk aan Noach die wordt gevraagd om een Ark te bouwen, of aan Mozes - de stotteraar - die geroepen wordt tot leider , of aan Jozua die 7 maal om de muren van Jericho moesten lopen om de stad te veroveren. Wat deze Bijbelse figuren gemeen hebben is dat zij, ondanks de absurditeit van de kwestie, de hemelse bevelen uit wisten te voeren door een stap in het geloof te zetten.

Paulus roept ons op om net als de militair vertrouwen te hebben in de missie, in plaats van te lopen stamelen. Maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Zeker als je jezelf als een rationeel mens beschouwt. Want hoe kan een rationeel mens zich nu overhalen tot een stap in het geloof. Geloof is ten slotte het vertrouwen in datgene wat onzichtbaar is.

De ridder van het geloof

Dit brengt ons bij de Deense Filosoof Søren Aabye Kierkegaard. Volgens Kierkegaard is de ridder van geloof niet gekarakteriseerd door zijn voltallige kennis over het geloof, maar in plaats daarvan geeft hij zijn geloof blijk in zijn handelingen. In zijn preambule Fear and Trembling schreef hij het volgende: 'Geloof is als een proces. Het kenmerkt zich door een voortdurende streven naar de ultieme versie van zichzelf, niet in het begrijpen van zichzelf.[3]'

In de film The Seventh Seal [4] ontmoeten wij de gedesillusioneerde ridder Antonius Block. Hij was onderdeel van de kruistochten, en is nu op weg naar huis, maar bevindt zich in een door de pest geteisterd Europa. Het duurt niet lang of ook hem treft het onheil, hij kruist namelijk wegen met Magere Hein zelf. De ridder daagt de Dood uit tot een potje te schaken in de hoop zijn noodlot uit te stellen en antwoorden te krijgen op de metafysische vragen die hem dwars zitten.

De ridder Anthonius speelt een schaakpot tegen de dood (Seventh Seal, 1957)

De ridder Antonius bevindt zich in een logische paradox : Enerzijds heeft hij geloof nodig om de rationaliteit achter zich te laten, en anderzijds beseft hij zich dat hij geen geloof kan verkrijgen zolang hij zich aan zijn rationaliteit vastklampt. Echter zien wij in de film, dat Antonius ondanks zijn twijfels een heilzame daad verricht.

Om terug te grijpen op het beeld van Paulus; de geest van opoffering wordt openbaar in Antonius. Hij stelt zich ondanks zijn geloofstwijfel dienstbaar op, en grijpt de aandacht van de Dood, waarmee hij uiteindelijk een jong gezin helpt ontsnappen aan haar greep. Het is een onzelfzuchtige daad, en daarmee een uitdrukking van zijn geloof.

Hoewel Antonius zijn vesting weet te bereiken, duurt het niet lang of de Dood klopt aan de deur. Wanneer hij zich beseft dat hij niet langer de danse macabre kan ontspringen, spreekt hij in wanhoop nog een laatste smeekbede uit naar God. Dit zou op het eerste gezicht suggereren dat zijn geloof zwak is. Echter, het feit dat Antonius z'n zekerheid zo laag is, is precies de essentie van geloof - want zoals Kierkegaard zegt: geloofszaken berusten niet op zekerheden en feiten, integendeel geloofszaken moeten met vrees en beven worden aangepakt. Zie Filippenzen 2:12 (NBG51):

[12] Daarom, mijn geliefden, gelijk gij te allen tijde gehoorzaam zijt geweest, blijft, niet alleen zoals in mijn tegenwoordigheid, maar nu des te meer bij mijn afwezigheid, uw behoudenis bewerken met vreze en beven (Filippenzen 2:12 NBG51)

Geloof is een levenswerk. Het is niet verworven in een vlaag van passie of ambitie. Het is een proces onderworpen aan periodes van groei en periodes van strijd. Dit onvermijdbare aspect vinden wij ook terug in de naam van God's uitverkoren volk: Israel. Wat betekent : Worsteling met God.

Geloof is een levenslang proces dat zich kenmerkt door strijd, denk aan Jacob die worstelde met de Here (1866 Gustave Doré)

Slangen en ladders

De ridder van het geloof onderscheidt zich van de gewone mens. Want hij maakt in elke fase een stap naar de oneindigheid. De valse serpenten slagen er niet in om hem van dit pad naar zaligheid te doen dwalen. Hij beklimt de jacobsladder en voegt zich gaandweg aan het ultieme beeld, wat wij terugvinden in Christus. Hij doorloopt de stappen naar vereniging met God: Theosis.

De ultieme soldaat

De film Fight Club [5] beweert dat alles een kopie is van een kopie. Deze observatie past goed in het Christelijk beeld: want volgens de Bijbel is er ook niks nieuws onder de zon. Als christenen geloven wij dat het ooit begonnen is bij de eerste onbewogen beweger "the unmoved mover". Deze eerste 'beweger' schiep de mens naar zijn beeld (de imago dei): en dit beeld wordt tot de voleinding 'gekopieerd'.

Wij mensen zijn memetische wezens , wat betekent dat onze identiteit begint bij imitatie. Paulus zegt dat wij het beste onze aandacht kunnen vestigen op het ultieme beeld: Christus. Hij vertegenwoordigd de geest van liefde en opoffering het beste, want hij bracht niet enkel verlossing voor de vreemdelingen (zoals ridder Antonius), maar ook voor hen die Hem haten. Christus is de ultieme soldaat.

Christus volgen is makkelijker gezegd dan gedaan. Wellicht ben je net als mij terughoudend als het gaat om het maken van een geloof sprong. Het is in dat geval belangrijk te beseffen, dat wij in ons mensenleven al voortdurend leunen op bepaalde beweringen die berusten op geloof. Zo proberen wij bijv. complexe fenomenen te vangen met onze concepties en theorieën, maar als wij kritisch naar onszelf zijn: kunnen wij geen categorieën herleiden uit de materie zelf. De categorisatie is niet een op zichzelf staand gegeven, het is een aanname of in andere woorden: een sprong in geloof. Wat dat betreft is de realiteit een reflectie van onze geest. Zoals de filosoof Rene Descartes eens beweerde: ‘we beschrijven niet de wereld die we zien, maar we zien de wereld die we kunnen beschrijven.[6]’ Kortom, een mens kan niet zonder geloof. De realiteit waarin wij ons bevinden gaat ons menselijk verstand dikwijls te boven.

Christus heeft het ultieme offer gemaakt om de mensheid te bevrijden, wat hem de ideale soldaat maakt. Om Christus te volgen moet je een sprong in vertrouwen/geloof kunnen maken

Pas wanneer wij onze aandacht vestigen op Christus, zullen wij de geestelijke context waarin wij leven kunnen begrijpen. Christus biedt ons het raamwerk van waaruit wij de realiteit in al haar facetten - goede en kwade fenomenen - kunnen verstaan. Hij is gekomen om een nieuw koninkrijk te stichten en om ridders te rekruteren die dit nobele doel willen dienen. Ridders die handen en voeten willen geven, zodat God's koninkrijk een realiteit wordt op aarde.

Ondersteunend materiaal

1. Jordan Peterson, Maps of Meaning (26 Maart 1999)

2. Robert Moore, King warrior magician lover (1990)

3. Søren Aabye Kierkegaard, Fear and Trembling (16 Oktober 1843)

4. Ingmar Bergman, Het zevende zegel (The Seventh Seal) (1957)

5. Chuck Palahniuk, Fight Club (1999)

6. René Descartes, Meditationes de prima philosophia (1641)

Extra

Er zijn een aantal facetten van een ridder die ik uiteindelijk niet in deze blog behandel, maar die wel interessant zijn om te bestuderen, daarom wil ik ze wel onder de aandacht brengen. Dit betreft de volgende motieven:

1. De schaduwzijde van de ridder (zwarte ridder, kingslayer)

2. De laatste ridder : Don quixote (waanzinnig)

3. Natuur: de groene ridder

4. De tempelridders.