Hoe Herken je Boze Geesten? (The Northman review)

De film 'The Northman' van Robert Eggers is één van de grote verrassingen voor mij geweest dit jaar. Robert is als geen ander in staat om de kijker mee te nemen in het klassieke denkbeeld van de Vikingen. Bij het kijken van de film realiseer je je pas echt hoe rijk de Noorse mythologie is. Tegelijkertijd merk je hoe aanstekelijk de beleving moet zijn geweest in die tijd.

Hoewel onze heidense gebruiken inmiddels ver achter ons liggen, voel je zo nu en dan iets tintelen in je eigen onderbewuste.

Tot mijn ergernis, zijn veel films & series (lees: Marvel) tegenwoordig onderworpen aan het rad van hedendaagse politieke propaganda. Dat is bij 'The Northman' gelukkig niet het geval. De vikingen in de film worden bepaald niet als helden afgeschilderd; eerder als bloeddorstig en barbaars. De film ontleent zich dan verder ook niet aan welke ideologie dan ook.

Noorse legende

Wel krijgen wij een inkijkje in de magische wereld van die tijd: de tijd van Odin, Walkure en Walhalla. Het verhaal van 'The Northman' is gebaseerd op een oud Noors heldenverhaal uit de 10e eeuw na Christus. Het verhaal draait om een jonge prins genaamd Amleth. Vanuit zijn ogen zien wij hoe zijn vader - koning Aurvandil - wordt gedood door Fjolnir, zijn oom. Hierop vlucht Amleth naar Rusland. Hij neemt zichzelf voor om wraak te nemen op de Usurper wanneer hij eenmaal volwassen is. Deze belofte laat hem verder ook niet los, want zodra hij een volgroeid man is, laat hij zich als slaaf nemen bij zijn oom - die zich inmiddels in Ijsland gevestigd heeft.

Figuur : Amleth wordt tot slaaf gemaakt door Fjolnir (The Northman, 2022)

De Norns hebben aldaar een legendarisch wapen verborgen, die aan hem is voorbestemd. Zij ondersteunen hem in zijn wraakactie. Hij moet daarvoor wel eerst de confrontatie aangaan met een grafgeest. Amleth verslaat de schim en bemachtigt het wapen dat luistert naar de naam 'Draugr'. Het moment dat Amleth naar het zwaard grijpt, is het moment dat hij zijn lot bezegeld: hij aanvaard de bloeddorstige natuur van het zwaard en verward het met zijn eigen identiteit.

Figuur: het Draugr zwaard (The Northman, 2022)

In deze blog wil ik het concept van de 'Draugr' verder gaan belichten. En ook hoe deze zich vandaag de dag manifesteren. Gezien de film ons bedient met een aantal interessante inzichten, wil ik een aantal scene's uit de film uitlichten.

Draugr

Etymologisch gezien slaat het woord Draugr op een boze geest of een ondood wezen gedreven door bloedlust of jaloezie. Amleth vertoont de tekenen van een Draugr. Hij raakt bezeten door de wraakzuchtige geest en terroriseert het land van zijn oom. Dit leidt tot de dood van Fjolnir's mannen, wiens ledematen hij tot een grotesk sculptuur knutselt.

Figuur: De ondode grafgeest die over het Draugr mes waakt (The Northman 2022)

Een vrouwelijke sjamaan in dienst van Fjolnir begrijpt de ware aard van deze verschijnselen : 'Deze wonden zijn niet van onze wereld, deze boze geest zal weer tegen ons optrekken. De [geest] bezit een hongerig wapen.' (vertaling)

Deze analyse is m.i. correct: want Amleth ontleent zijn lichaam aan een hogere macht. Amleth is zo geboeid aan zijn zwaard, dat hij in de voetsporen van de vorige eigenaars volgt. Hij roept als het ware de oude geest van de Draugr weer tot leven (zie tweede definitie: ondode).

Terwijl Amleth zich vereenzelvigt met de Draugr, en het zwaard blijft voedden, gaat zijn eigen identiteit verloren. In het echte leven functioneert een boze geest vaak net zo: wij verwarren diens boosaardige ideeën met onze eigen gedachten. In het ergste geval valt onze eigen identiteit eraan ten prooi.

Want wanneer je wrok - of een andere drift - niet aan banden legt, kan het je van binnenuit op vreten. Het blijft aan je knagen totdat er niets menselijks meer overblijft. De situatie waarin Amleth verkeerd, doet mij sterk denken aan een verhaal uit C.S. Lewis - De grote scheiding. In hoofdstuk 9 lezen wij over een vrouw die enkel moppert, en maar blijft mopperen. Totdat er van haar persoon niks anders resteert dan gebrom:

"Je begrijpt me verkeerd. De vraag is of ze een brompot is, of alleen maar gebrom. Als er in al dat gebrom maar een spoortje van een werkelijke vrouw is overgebleven, kan dat weer tot leven gewekt worden. Als er maar een enkel zwak vonkje is onder al die as, zullen we het aanwakkeren tot alles weer helder opvlamt. Maar als er niets is dan as, zullen we niet altijd doorgaan met die in onze eigen ogen te blazen. Dan moet die as weggeveegd worden." 

C.S. Lewis (The Great Divorce, 1944-45)

Hetzelfde overkomt Amleth, hij wordt een schim van zichzelf. Hij is nu slechts een instrument van de goden. De restanten van zijn menselijkheid, zijn niet genoeg om hem te behoeden van het vreselijke lot dat hem te wachten staat.

Zelfs zijn geliefde Olga kan hem niet langer genezen. Desondanks doet Olga haar uiterste best: zij werpt een reddingslijn uit voor Amleth. Ze levert hem een hoopvolle visie, een uitweg naar een ander bestaan. In dat opzicht vervult zij de rol als gids (zoals Beatrice in de goddelijke komedie van Dante). Wanneer Olga zwanger raakt van Amleth, komt hij definitief voor een belangrijke keuze te staan:

1. Een goede vader zijn voor zijn kinderen. (Wij zien in een visioen dat zijn toekomstige dochter de heilige Olga of Kiev betreft - een subtiele hint naar de uiteindelijke kerstening )

2. Of zijn eigen vader wreken in een laatste gewelddadige actie

Figuur: De heilige Olga van Kiev komt voort uit de lijn van Amleth en Olga (uit The Northman, 2022)

Amleth kiest helaas voor de laatste optie. De vloek die op hem rust, kan niet doorbroken worden met de zoete smaak van de liefde: de boze geest speelt hem aan parten. Het is als een parasiet die niet weg wil. Deze innerlijke strijd, ervaren wij ook als kijker: zijn wij daadwerkelijk vrij van geest, of zijn wij een slaaf van onze passie & driften?

Boze geesten

Robert Eggers' The Northman brengt ons dichter bij het concept van boze geesten dan menig andere film uit onze tijd. Want hoe vermakelijk de film 'Ghostbusters' ook is, ik vrees dat het afbreuk heeft gedaan aan de taal en de concepten uit de oudheid. Boze geesten zijn geen fantasie, het zijn geen ridicule figuren, opgemaakt uit ectoplasma (wat overigens een recente ontwikkeling is). De harde realiteit van deze geesten is dat zij ons - dikwijls onbewust - veel pijn kunnen bezorgen.

Gif: Een spookverschijning (Slimer) uit de Ghostbusters (1984) film

Om een voorbeeld te noemen: wanneer iemand heroine verslaafd is, zie je de verandering van de persoonlijkheid voor je eigen ogen ontvouwen. Het is alsof de persoon plots een ander gezicht draagt. De controle van het lichaam wordt overgenomen door een 'virus' - een autonoom verschijnsel van buitenaf. De geest nestelt zich in het brein: en veranderd de persoon in zijn handelingen en denken. Klinisch psycholoog Jordan Peterson omschrijft geesten als een patroon van gedrag.

In het geval van heroine, zien wij ook de gevolgen die het heeft op de mensen in de directe omgeving. De verslaafde manipuleert, berooft en bedreigt zijn naasten.

Maar laten wij nu niet te veel wijzen naar de ander, want hoe vaak verliezen wij zelf wel niet de controle? Hoewel het misschien in mindere mate gebeurd in verhouding tot een verslaafde: zijn er genoeg voorbeelden te noemen waarbij wij ons - al is het voor een ogenblik - inlaten met een gedachte (lees: geest) die ongewenst is. Wat bezield ons bijvoorbeeld als wij weer eens in een driftbui tekeer gaan?

Overdenking

Ik meen dat het nuttig is om de wereld vanuit een klassiek wereld beeld te bekijken: waarbij de geest een lichaam nodig heeft om zijn plannen te bewerkstelligen. In plaats van al dat gezwets over ectoplasma.

In een tijd waarin mensen snakken naar betekenis, is het belangrijk om waakzaam te zijn voor de geestelijke realiteit. Want er zijn boze geesten die maar al te graag onze gedachten willen koloniseren, opdat wij een instrument worden voor hun heikele ideeën. Deze geesten overstijgen de tijd en strekken zich uit over meerdere individuen (sommigen zij hierin meer succesvol dan anderen). Zodra zij ergens een ingang zien, bijv. een geestelijke wond, infecteren zij onze psyche met alle gevolgen van dien.

De geschiedenis is niet verlegen van deze geestelijken invloeden. Hoe vaak wordt een ideaal of idool gevormd in de verbeelding, in de hemelse sferen, die zich vervolgens op aarde manifesteert in geheel of ten dele.

Twee vragen ter overdenking:

1. Hoe makkelijk verliezen wij de controle in een driftbui?

2. Hoe makkelijk ontlenen wij onszelf om een mondstuk voor een ideologie te worden?

Meer verdieping

Als je meer wilt weten over hoe de geestelijke wereld zich manifesteert, dan kan ik je de volgende video van harte aanbevelen: "Bestaan Engelen & Demonen echt?"

Deze video is deels gebaseerd op het werk van Carl Jung, en gebruikt taal uit de Psychologie om een aantal eeuwenoude concepten beter te kunnen begrijpen: